There Will Be Blood

That the organisers had considerably scaled back, due to budget cuts, the programme of the 150th anniversary season of the Bayreuther Festspiele was something we learned over six months before the start of the previous festival. The initial plans were indeed bold: the Green Hill was to have seen the presentation of the entire Bayreuther Kanon, the last ten of Wagner’s thirteen operas as well as – much to purists’ outrage – Rienzi, an opera rejected by the composer himself. In the scaled-down version the choice was obvious: Der Ring des Nibelungen and Parsifal, representing the “canon proper”, that is the only works staged at the Festspielhaus during the composer’s lifetime. The programme was complemented by performances of Der fliegende Holländer in Tcherniakov’s 2021 staging as well as a new production of Rienzi directed by the Hungarian duo Alexandra Szemerédy and Magdolna Parditka – preceded by an announcement that it would be a one-off event and that the work would not return to the stage of the Wagnerian temple. Bayreuth decided not to revive its two latest productions, Thorleifur Örn Arnarsson’s 2024 Tristan und Isolde and last year’s quite sucessful Die Meistersinger directed by Matthias Davids.

I decided to forgo the new Ring, mainly on account of its cast (Christian Thielemann took the baffling decision to entrust all the most important tenor roles – Loge, Siegmund and Siegfried in the last two parts – to one singer, Klaus Florian Vogt, so beloved by the German audiences). As I co-presented the Polish radio broadcasts of the Ring I saw that my decision had been right, although the controversy was aroused primarily by the “staging”, generated by artificial intelligence. Judging by the reactions of the critics and the more seasoned among the music lovers, the prompts had not been quite spot-on. I limited myself to Rienzi, still a rarity on the world’s stages, presented in Bayreuth in a new reconstruction commissioned especially for this year’s performance; and to Parsifal, in Jay Scheib’s staging, presented for the fourth and last time.

The recurring allegations that the Festival is unable to face up to its own inglorious past seem unfounded. That it is zealously facing up to it is something I witnessed on numerous occasions. Sometimes this turns into overzealousness and raises the question of whether the organisers – perhaps unwittingly – might be trying to combat one form of propaganda with another. Bayreuth has long abandoned the abstract approaches of Wieland Wagner and his epigones, approaches that leave plenty of room for interpretation. Like elsewhere in the world, the dominant productions at the Festspielhaus are those that are full of references to the current conflicts, threats and social ills, are increasingly politicised and increasingly reluctant to enter into a creative dialogue with the composer’s oeuvre, which is, after all, just as politicised and engaged. A similar approach was taken by the authors of the stage concept of Rienzi, who have transformed Wagner’s grand tragic opera into a story of the rise and fall of a power-hungry populist – possibly in a reference to the current political situation in Hungary, although more striking allusions are those to Donald Trump’s second campaign (it is hard to resist the ambiguity of the name Capitol, which most people today associate mainly with the seat of the United States Senate and the place where American presidents are sworn in).

Rienzi. Gabriela Scherer (Irene), Jennifer Holloway (Adriano) and Andreas Schager in the title role. Photo: Enrico Nawrath

It was mentioned before the premiere, of course, that Rienzi was a historical figure. His real name was Nicola di Lorenzo Gabrini, but he went down in history as Cola di Rienzo. In May 1347 he became the leader of a successful revolt against the rule of Roman patricians. He was a man of the people, a self-made man in the best sense of the word, a highly educated and very influential individual who dreamt of restoring Rome to its former glory from Republican era and of making it the capital of the united cities of the Italian Peninsula. During his less than a year in power he carried out a number of groundbreaking administrative, financial and judicial reforms – until representatives of the deposed Orsini and Colonna families laid siege to the city and decided to force it to surrender by starving it. It was then that the people turned away from their benefactor. Hated and excommunicated by the pope, Rienzo hid in a monastery for a few years. He thought that fortune had smiled upon him again, when yet another Avignon pope, seeking to return to the See of Peter, lifted the excommunication from the ill-fated tribune so that he could use him in the fight against the patricians. However, Rienzo failed to regain the trust of his old followers. He died during bloody riots and his rotting, desecrated body was put on public display in a church.

Cola di Rienzo was not a man without flaws, yet historians see him today primarily as a hero and pioneer of the idea of a united Italy. Wagner wrote the Rienzi libretto on the basis of Edward Bulwer-Lytton’s novel written in 1835 as a warning to the British liberals of the day that they should not impose freedom on a thoughtless mob incapable of appreciating it. It was in a similar spirit that Wagner instructed Josef Tichatschek, the first performer of the title role: he argued that Rienzi had been called to enlighten the depraved people and raise them out of their fall.

Obviously, Hitler, who saw Rienzi for the first time in 1905, may have seen the eponymous tribune as a role model, but to say that “it all began from that” and that Rienzi was the favourite opera of the future leader of the Third Reich is a serious exaggeration. First of all, the anecdote of the “revelation” experienced by Hitler thanks to Rienzi is known solely from the memoirs of his friend August Kubizek, not a very reliable source to say the least. Secondly, at least half of the works of the Bayreuth master are in the running for the title of the Führer’s favourite opera; they include the far more ideologically suspect Lohengrin and quite apolitical Tristan. That is why presenting Rienzi in this light in the anniversary season – even if Winifred did give Hitler the manuscript of the score, subsequently lost in unexplained circumstances – is a remedy worse than the disease and, in addition, instead of shedding light on the complex context of the work, it obfuscates it even further.

If only the audience had a chance to judge the directors’ efforts. Yet the printed programme does not feature a libretto synopsis; surtitles are traditionally not displayed at the Festspielhaus; and the words uttered on the stage are sometimes incomprehensible even to native German speakers (the programme is accompanied by a separate booklet with the German libretto, but it is impossible to follow it during the performance). As a result, most spectators could not make head or tails of things, watching a staging that was at time very attractive visually but most of the time had nothing in common with the work.

Rienzi. Photo: Enrico Nawrath

The geometric set design, in a wide variety of shades of grey, sparingly punctuated by red and dazzling white, quite effectively captures the contrast between the cramped, uniform nature of private space and the openness of public space. “The people” huddle in identical cubbyholes, watch the same news programmes on television and stare at the screens of identical messaging apps. Colour and light appear only on the municipal agora, on the red-carpeted stairs, in the spectacular live projections, sometimes multiplied and reflected as if in a kaleidoscope (video by Leonard Koch, lighting by Berndt Gallasch). Yet we do not learn why the people followed Rienzi and then abandoned him. Already during the overture we see a gravely ill child, to whom Irene and Rienzi, preoccupied with each other, devote too little attention and, as a result, do not notice the child’s death. An allusion to an incestuous relationship between the two characters or an introduction of a character not present in the libretto, Rienzi’s brother, who, in fact, was an adult and died at the hands of the patricians? There is no sexual assault on Irene, only an unlawful use of her image on social media. The pantomime in Act II – instead of serving as a symbolic comparison of Orsini’s assault on Irene with the story of the rape of Lucretia, as the composer intended – turns into an amusing interlude with the Festspielhaus at the centre, featuring characters from several legendary staging of Wagner’s operas jostling for space on stage at the same time, while audience members alternately queue for the toilets or for a pretzel stall in the intervals. Admittedly, it was very amusing and brought a clear sense of relief to many, because they were able to understand what was going on at least for a moment. The action then continues independently of the libretto: in Act V, even before the final climax, Rienzi receives a fatal blow from his own sister. Nevertheless, he valiantly sings his part until the end in a set eerily bringing to mind the backstage of the theatre on the Green Hill.

The audience, some of whom had loudly booed the experimental new Ring, this time had no complaints, not even about the musical aspect of the production. I, on the other hand, became increasingly convinced that Rienzi indeed should not be staged at Bayreuth: regardless of whether we regard it as a masterful mix of Italian heroic opera and the French grand opéra or ridicule it like Ernest Newman, who called it “an attack of musical measles”, it requires a completely different setting and a diametrically different approach on the part of the conductor in charge of the whole thing. First of all, it does not sound right with an orchestra hidden in a deep, partly covered pit: under such circumstances what is lost is not only the monumental nature of the composition, but above all its dense, multi-layered texture as well as distinctive colouring, which Wagner regarded as an essential element of the dramaturgy of Rienzi. Yet Nathalie Stutzmann conducted the opera as if she wanted at all cost to avoid any accusation of showmanship: conservatively, carefully, focusing on honing the various episodes at the expense of narrative coherence. In addition, it would have been advisable to select for such an arduous and, apparently, one-off project singers specialising in a similar repertoire, even if their names meant little to the Bayreuther Festspiele regulars.

However, as a decision was taken to entrust the title role to a tenor associated with the local company, we should be happy that the choice fell on Andreas Schager, who has never been a particularly subtle singer, but does have the necessary stamina for the role and quite decent technique as well. Unfortunately, his handsome voice is already showing signs of fatigue, resulting in too much vibrato, intonation mistakes and lack of ease at the top. Nevertheless, he managed to create a striking character and had a few magnificent moments, even in the not entirely successful aria “Allmächt’ger Vater, blick herab!” (moved to the beginning of Act IV in the Bayreuth version), in which he effortlessly sang the famous gruppetti, which for some unfathomable reasons are beyond the reach of most Wagnerian tenors today. Jennifer Holloway did a fine job as Adriano, although she, too, succumbed to the temptation of pushing her beautiful soprano. On the other hand, I was disappointed by Gabriela Scherer – her Irene was completely bland, sung in a voice that was dull, somewhat breathy, getting weaker and increasingly monotonous with each act. Among the supporting characters Vitalij Kowaljow gave the best performance as Raimondo, outshining both Andreas Bauer Kanabas (Colonna) and Michael Nagy (Orsini). Surprisingly fine performances in the cameo roles came from Matthias Stier as Baroncelli, Joachim Goltz as Cecca del Vecchio and the ever-reliable Victoria Randem as the Messenger of Peace.

Parsifal. Miina-Liisa Värelä (Kundry), Andreas Schager (Parsifal) and Georg Zeppenfeld (Gurnemanz). Photo: Enrico Nawrath

This Rienzi will not go down in the history of either opera or attempts to make audiences aware of the complex evolution of Wagner’s worldview and compositional technique. It will remain one of the many stagings conceived as a tool to describe the current social and political situation, stagings detached from both the work itself and the broader context in which it was written. Another production that will not go down in history is Jay Scheib’s Parsifal, staged against the backdrop of climate crisis and the unrest caused by Russia’s invasion of Ukraine. This repulsive dystopia, completely reversing the meaning of Wagner’s message in the finale, will be remembered above all because of a gadget available to just a fraction of the audience – the famous augmented reality glasses, which, according to their users, proved even less attractive than the production itself. Sheib’s concept has already been described by many before me; let me just note that the Knights of the Grail have all the hallmarks of a fanatical sect and Parsifal destroys both Klingsor’s garden and the very cup used during the Last Supper. Apart from Act II – resembling an LSD-fuelled psychedelic orgy – the production team bathes the stage in the colours of disease, decay and poisoned earth. Blood flows not only from Amfortas’ wound: Titurel literally bathes in it, while the Flowermaidens suck it out from the bodies of the fallen. There are also allusions to the “blood minerals” extracted in conflict zones – including the Grail itself, which in Scheib’s vision takes the form of a crystal resembling cobalt spinel, one of the rarest precious stones in the world, owing its extraordinary colour to the ions of an element essential to all batteries powering modern electronic devices. These include laptops and smartphones, which were certainly indispensable to the “eco-friendly” Bayreuth staging.

However, it would be hard to formulate any complaints about the cast of this Parsifal, which also applies to Schager, who in the relatively short and rewarding title role seemed to be resting after the recent labours of Rienzi. Miina-Liisa Värelä, who made her Bayreuth debut last year as Ortrud in Lohengrin, proved to be an excellent Kundry. She has all the makings of a true Falcon, a powerful, dark dramatic soprano, with the only element still missing being greater ease at the top. All the roles written for low male voices found worthy performers, which is especially true of Amfortas in a deeply moving portrayal by Michael Volle; in vocal terms, an equally fine performance came from Georg Zeppenfeld as Gurnemanz, with convincing interpretations also coming from Vitalij Kowaljow (Titurel) and Jordan Shanahan (Klingsor). Worthy of note is also the exceptionally apt choice of singers cast in the minor roles. Contrary to popular belief, these are not Wagnerian bit parts, but roles demanding exceptional skills and often a unique type of voice (this applies, for example, to the excellent Victoria Randem as one of the Flowermaidens). I should add, not merely for the sake of formality, that the Polish mezzo-soprano Natalia Skrycka, in addition to appearing in three parts of the Ring under Thielemann (this year, as well as Wellgunde, she also took on the role of Rossweisse in Die Walküre), also sang the Second Squire and the third of the Flowermaidens in Parsifal – and she still has an exceptionally busy season ahead of her at the Berlin Staatsoper, where already in early October she will sing Marcellina in The Marriage of Figaro conducted by Marc Minkowski.

Parsifal. Miina-Liisa Värelä and Georg Zeppenfeld. Photo: Enrico Nawrath

On the other hand, I was not too impressed by the interpretation of Pablo Heras-Casado, who was in charge of musical direction. He is yet another conductor who cannot see the wood for the trees, endlessly polishing individual elements of Wagner’s masterpiece (with some phenomenal results, as the festival orchestra was in excellent form this year), yet fails to bring them together into a cohesive musical and dramatic whole, to sustain the narrative pulse, to draw the listener completely into this mystery. That is why I have decided to end my review with the collective hero of both performances – the Festival Choir, under the guidance, since after the end of the 2024 season, of Thomas Eitler-de Lint, who has worked true wonders with it. Four years ago he prepared the Leipzig Opera choral ensemble for the WAGNER 22 festival, which encompassed the composer’s all stage works. Eitler-de Lint put the knowledge he had accumulated over the years to good use in Bayreuth, inspiring the choir members, who – after years in a crisis – are finally singing with excellent projection and total commitment; at times one could get the impression that they were more aware of what they were doing than the conductors of in this year’s productions.

And there is hope in these choir singers, for I have a feeling that an era is coming to an end in Bayreuth: a time of breaking away from the sinister legacy of the Bayreuther Kreis, often at the expense of Wagner’s musical legacy. May these be the voices of messengers of peace and reconciliation.

Translated by: Anna Kijak

Heilige Elisabeth, bitte für mich!

Po śmierci Hanny Lisowskiej zdałam sobie sprawę, że niedługo nie będzie już nikogo spośród solistów przedstawienia, w którym po raz pierwszy wyszłam na scenę warszawskiego Teatru Wielkiego, wraz z kilkudziesięciorgiem innych „dzieciaczków od Skoraczewskiego”. Gdybym była trochę starsza, być może znalazłabym się w gronie małych śpiewaków przygotowanych przez nią do premierowego spektaklu Króla Rogera na otwarcie odbudowanego gmachu – w 1965 roku Lisowska była jeszcze studentką PWSM i pracowała z naszym chórem po niedawno ukończonym fakultecie pedagogicznym na Uniwersytecie Warszawskim. Byłam jednak trochę młodsza i wielki przełom w moim życiu nadszedł dziesięć lat później: podczas któregoś z jesiennych spektakli Tannhäusera, niespełna półtora sezonu po sensacyjnym debiucie Lisowskiej w partii Elżbiety, a zarazem jej pierwszym występie w repertuarze wagnerowskim.

Po premierze krytycy kręcili nosem na to i owo, niemniej w ocenie śpiewaczki, która wcieliła się w siostrzenicę Landgrafa Turyngii, okazali się zdumiewająco zgodni. „Jej pierwsza aria na powitanie sali turniejowej stała się wspaniałą kreacją. Czuło się, że artystka daje tu z siebie wszystko – i tak właśnie śpiewać trzeba wagnerowskie opery”, zachwycał się Kański. „Dała z siebie wszystko, śpiewając jak w transie – i z miejsca porwała całą widownię”, wtórował mu Waldorff. Obydwaj wynieśli jak najlepsze wrażenia już z wcześniejszych występów Lisowskiej w TW, przede wszystkim w partii Chryzotemis w legendarnej inscenizacji Elektry w reżyserii Aleksandra Bardiniego, ze scenografią Andrzeja Majewskiego i pod batutą Jana Krenza. Przedstawienie poszło „zaledwie” sześć razy, co na owe czasy było w Warszawie ewenementem – to jednak wystarczyło znającym się na rzeczy, by docenić potencjał młodej śpiewaczki w fachu jugendlich-dramatischer Sopran, nieczęsto kultywowanym w polskich teatrach operowych, których zarządcy z oczywistych względów unikali wprowadzania na afisz oper Wagnera i Straussa.

Fot. Henryk Bietkowski

Dalsza kariera Lisowskiej była wypadkową realiów tej trudnej epoki, własnych, dobrze ulokowanych wyborów, oraz nieustannego wsparcia ze strony męża, Antoniego Wicherka, bodaj jedynego dyrygenta w naszej powojennej historii, który z taką determinacją budował swój wizerunek w Polsce na świadomej promocji dzieł Wagnera, jego kontynuatorów i co ciekawszych epigonów. Droga śpiewaczki do roli Elżbiety w warszawskim przedstawieniu zaczęła się kilka lat wcześniej w Bayreuth, podczas kilku jej pobytów na Zielonym Wzgórzu w ramach Jugendfestspieltreffen. W pewnym momencie udało jej się przekonać Wolfganga Wagnera, żeby przygotował ją do partii Elżbiety. Przystał bez żadnych zastrzeżeń, choć bayreucki instruktaż nigdy nie zaowocował propozycją kontraktu – przede wszystkim z uwagi na przestrzegany wówczas wymóg, by artyści śpiewali bez śladu obcego akcentu. Tymczasem Lisowska nie zdążyła jeszcze nauczyć się niemieckiego, który zresztą w Warszawie nie był jej potrzebny. Teatr za żelazną kurtyną konsekwentnie wystawiał wszystkie opery w polskich tłumaczeniach – w przypadku Tannhäusera w doskonałym przekładzie Mirosława Łebkowskiego.

Nadrobiła jednak te zaległości już w rok po warszawskiej premierze, kiedy Pagart – przed 150. rocznicą śmierci Beethovena – zaproponował jej przesłuchania do roli Leonory w Fideliu. Lisowska opanowała niemczyznę w stopniu niedoścignionym dla większości ówczesnych słowiańskich śpiewaków i tak się zaczęła jej kariera w partii, z którą objechała pół świata w ponad dwustu spektaklach. Jej świetnie wykształcony, potężny, a zarazem dobrze osadzony i niezwykle świeży, wręcz „słoneczny” sopran zyskał zainteresowanie nie tylko w teatrach niemieckich. W 1976 roku pojawiła się jako Gudruna w londyńskim Zmierzchu bogów pod batutą Colina Davisa – razem z Berit Lindholm, której gościnny występ w partii Brunhildy na scenie TW wyznaczył kolejny etap mojego „ukąszenia” wagnerowskiego. W 1983 roku śpiewaczka rozstała się z warszawskim Teatrem Wielkim i podjęła współpracę między innymi z berlińską Staatsoper i Deutsche Oper am Rhein w Düsseldorfie. W 1989 porwała się na partię Izoldy w Operze Lipskiej – u boku Tristana w osobie Heriberta Steinbacha, pamiętnego Froha ze Złota Renu pod dyrekcją Bouleza w reżyserii Patrice’a Chéreau. Trzy lata później dotarła na operowy Parnas – przynajmniej w wyobrażeniu polskich miłośników opery – zastępując niedysponowaną Jessye Norman w roli Zyglindy w Metropolitan Opera, dosłownie kilka dni po swoim nowojorskim debiucie w partii Gudruny w Zmierzchu pod dyrekcją Jamesa Levine’a.

Potem wracała jeszcze na kilkakrotnie na warszawską scenę, między innymi jako Kundry w Parsifalu, Verdiowska Lady Macbeth i wspaniała Marszałkowa w Rosenkavalierze. Moim zdaniem straciła busolę w 1999 roku, decydując się na Brunhildę we wznowieniu Walkirii w reżyserii Everdinga; ostatecznie pożegnała się ze sceną w roku 2002, jako Turandot w odświeżonej inscenizacji sprzed osiemnastu lat, tym razem pod batutą Jacka Kaspszyka.

Jako Kasandra w Odprawie posłów greckich Witolda Rudzińskiego, 1972. Fot. Edward Hartwig

Przez większość kariery trzymała się jednak swojego fachu – w którym w tamtych czasach musiała się mierzyć ze śpiewaczkami formatu Gunduli Janowitz, Lucii Popp i Cheryl Studer. Niczego jej nie zabrakło, oprócz łutu szczęścia, niezbędnego, by wybić się na szczyty wykonawstwa wagnerowskiego w epoce głosów pełnych jak dzwon, niezniszczalnych niczym sopran Birgit Nilsson, której nagranie Tannhäusera pod batutą Otto Gerdesa z 1968 roku, w podwójnej roli Elżbiety i Wenus, pod wieloma względami nie umywa się do mądrej, subtelnej, przemyślanej w każdym calu partii siostrzenicy Landgrafa, w której usłyszałam Lisowską po raz pierwszy w cielęcych, a przecież najbardziej formatywnych latach mojego życia.

Wtedy jeszcze nie zdawałam sobie z tego sprawy. Zarówno pięknej, wyniosłej i niedostępnej Lisowskiej, jak i jej męża Wicherka bałam się jak diabeł święconej wody. Zwłaszcza po niefortunnym spektaklu, w którym chór dziecięcy spóźnił się w finale o pół taktu i z uporem godnym lepszej sprawy pozostał w swym błędzie aż do końca partytury, co zaowocowało dziesiątkami dodatkowych prób z rozwścieczonym kierownikiem muzycznym przedstawienia. Z Lisowskiej czasem się też podśmiewaliśmy, choćby na przedstawieniu z leciwym Wacławem Domienieckim w partii tytułowej, który lekceważył wszelkie wskazówki reżyserskie i prężył się dumnie na słowach Elżbiety „wstań, nie wolno ci klęczeć”, dosięgając posągowej kochance mniej więcej do połowy biustu.

Wicherka przestałam się bać, kiedy zyskaliśmy pewność, że finał Tannhäusera zaśpiewamy jak należy choćby wyrwani ze snu w środku nocy. Lisowskiej przestałam się bać po śmierci Wicherka, kiedy mój mąż pomógł jej uporządkować archiwum po stracie. Były w nim skarby, między innymi nagrania, z których się przekonałam, że sentyment do tamtych przedstawień nie wynika bynajmniej z siły dziecięcych wspomnień. Mieliśmy Elżbietę, Sentę, a nawet Izoldę na miarę największych śpiewaczek epoki. Niestety, epoka przeszła mimo i nie wiadomo, czy kiedykolwiek wróci.

Aż poleje się krew

O tym, że z powodu cięć budżetowych organizatorzy mocno okroili program sezonu 150-lecia Bayreuther Festspiele, dowiedzieliśmy się przeszło pół roku przed rozpoczęciem poprzedniego festiwalu. Plany były istotnie śmiałe: na Zielonym Wzgórzu miał zabrzmieć cały Bayreuther Kanon, ostatnie dziesięć z trzynastu oper Wagnera, uzupełnione – ku oburzeniu purystów – odrzuconym przez samego kompozytora Rienzim. W wersji oszczędnościowej stanęło na dwóch wyborach oczywistych, czyli Pierścieniu Nibelunga i Parsifalu, reprezentujących „kanon ścisły”, czyli jedyne dzieła wystawione w Festspielhausie za życia twórcy. Program dopełniły kolejne przedstawienia Latającego Holendra w inscenizacji Czerniakowa z 2021 roku oraz premiera Rienziego w reżyserii węgierskiego tandemu w składzie Alexandra Szemerédy i Magdolna Parditka – poprzedzona zapewnieniem, że będzie to wydarzenie jednorazowe i utwór nie wróci już na deski wagnerowskiej świątyni. Bayreuth zrezygnowało między innymi ze wznowienia dwóch swoich najnowszych przedstawień: Tristana i Izoldy w ujęciu Thorleifura Örna Arnarssona z 2024, oraz ubiegłorocznych, całkiem udanych Śpiewaków norymberskich w reżyserii Matthiasa Davidsa.

Nowy Ring odpuściłam sobie z rozmysłem, głównie ze względów obsadowych (Christian Thielemann podjął bowiem niezrozumiałą dla mnie decyzję, że wszystkie najważniejsze partie tenorowe – Logego, Zygmunta oraz Zygfryda w dwóch ostatnich częściach – powierzy jednemu śpiewakowi, uwielbianemu przez niemiecką publiczność Klausowi Florianowi Vogtowi). Współprowadząc transmisje radiowe Pierścienia przekonałam się o słuszności swojej decyzji, choć kontrowersje wzbudziła przede wszystkim „inscenizacja” wygenerowana przez sztuczną inteligencję. Sądząc z reakcji krytyków i co wytrawniejszych melomanów, nakarmioną niewłaściwymi promptami. Poprzestałam na Rienzim, który wciąż jest rarytasem na światowych scenach, poza tym w Bayreuth pojawił się w nowej rekonstrukcji, sporządzonej specjalnie z myślą o tegorocznym wykonaniu; oraz Parsifalu w reżyserii Jaya Scheiba, schodzącym z afisza po czterech sezonach.

Wciąż ponawiane zarzuty, jakoby Festiwal nie potrafił się zmierzyć z własną niechlubną przeszłością, sprawiają wrażenie bezprzedmiotowych. O tym, że mierzy się z nią gorliwie, przekonałam się już wielokrotnie. Czasem ów zapał przeradza się w nadgorliwość i rodzi pytania, czy organizatorzy – być może nieświadomie – nie próbują zwalczać jednej propagandy drugą. Od abstrakcyjnych, otwierających szerokie pole do interpretacji ujęć Wielanda Wagnera i jego epigonów, Bayreuth odeszło już dawno. W Festspielhausie – podobnie jak na całym świecie – królują inscenizacje pełne odniesień do bieżących konfliktów, zagrożeń i problemów społecznych, coraz bardziej upolitycznione, coraz rzadziej wchodzące w twórczy dialog z równie przecież upolitycznioną i zaangażowaną twórczością samego kompozytora. Podobny zabieg zastosowały autorki koncepcji scenicznej Rienziego, przekształcając wielką operę tragiczną Wagnera w opowieść o wzlocie i upadku zachłyśniętego władzą populisty – niewykluczone, że po części w nawiązaniu do obecnej sytuacji na Węgrzech, choć bardziej rzucają się w oczy aluzje do drugiej kampanii Donalda Trumpa (trudno oprzeć się dwuznaczności nazwy Kapitol, która większości współczesnych kojarzy się przede wszystkim z siedzibą Senatu Stanów Zjednoczonych i miejscem zaprzysiężenia amerykańskich prezydentów).

Rienzi. Scena zbiorowa z czwartego aktu. Fot. Enrico Nawarath

Przed premierą oczywiście wspomniano, że Rienzi był postacią historyczną. Naprawdę nazywał się Nicola di Lorenzo Gabrini, ale przeszedł do annałów pod imieniem Cola di Rienzo. W maju 1347 roku został przywódcą udanej rewolty przeciwko rządom rzymskich patrycjuszy. Sam był człowiekiem z ludu, self-made manem w najlepszym tego słowa znaczeniu, doskonale wykształconym i bardzo wpływowym, marzącym o przywróceniu Rzymu do stanu świetności z czasów Republiki i uczynieniu go stolicą zjednoczonych miast Półwyspu. Przez niespełna rok rządów przeprowadził szereg przełomowych reform administracyjnych, finansowych i sądowniczych – do czasu, gdy przedstawiciele obalonych rodów Orsinich i Colonnów oblegli miasto i postanowili wziąć je głodem. Wtedy lud się odwrócił od swego dobroczyńcy. Znienawidzony, obłożony klątwą papieską Rienzo zaszył się na kilka lat w klasztorze. Myślał, że los się do niego uśmiechnął, kiedy kolejny papież awinioński zapragnął wrócić do Stolicy Piotrowej i zdjął ekskomunikę z niefortunnego trybuna, żeby się nim posłużyć w walce z patrycjuszami. Rienzo nie odzyskał jednak zaufania swoich dawnych zwolenników. Zginął w krwawych zamieszkach, a jego gnijące, zbezczeszczone ciało wystawiono na widok publiczny w kościele.

Cola di Rienzo nie był człowiekiem bez skazy, niemniej historycy widzą w nim dziś przede wszystkim bohatera i prekursora idei zjednoczonych Włoch. Wagner stworzył libretto Rienziego na podstawie powieści Edwarda Bulwera-Lyttona, napisanej w roku 1835 ku przestrodze ówczesnych brytyjskich liberałów, by nie narzucali wolności bezmyślnemu motłochowi, który nie potrafi jej docenić. W podobnym duchu Wagner instruował Josefa Tichatschka, pierwszego wykonawcę partii tytułowej: przekonywał, że powołaniem Rienziego było oświecenie zdeprawowanego ludu i dźwignięcie go z upadku.

Rzecz jasna Hitler, który obejrzał Rienziego po raz pierwszy w 1905 roku, mógł uznać trybuna za wzór do naśladowania, ale twierdzenie, że „od tego wszystko się zaczęło” i że Rienzi był ulubioną operą późniejszego przywódcy III Rzeszy, jest już sporym nadużyciem. Po pierwsze, anegdotę o „objawieniu”, jakiego Hitler doznał w zetknięciu z Rienzim, znamy wyłącznie ze wspomnień jego przyjaciela Augusta Kubizka, które są źródłem, oględnie mówiąc, mało wiarygodnym. Po drugie, do miana ulubionej opery Führera pretenduje co najmniej połowa dzieł mistrza z Bayreuth, między innymi zdecydowanie bardziej podejrzany ideologicznie Lohengrin i całkiem apolityczny Tristan. Dlatego przedstawianie w tym świetle Rienziego w sezonie jubileuszowym – nawet jeśli Hitler dostał od Winifred na urodziny rękopis partytury, zaginiony w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach – przypomina zwalczanie dżumy cholerą, i na dodatek, zamiast naświetlać odbiorcom powikłany kontekst utworu, jeszcze bardziej go zaciemnia.

Żeby jeszcze publiczność miała szansę samodzielnie ocenić starania inscenizatorek. Tymczasem w drukowanym programie nie ma streszczenia libretta, w Festspielhausie, zgodnie z tradycją, nie wyświetla się napisów z tekstem, a słowa padające ze sceny bywają niezrozumiałe nawet dla rodowitych Niemców (owszem, do programu dołączono osobną książeczkę z niemieckim librettem, ale w trakcie przedstawienia śledzić go nie sposób). W rezultacie większość odbiorców siedziała jak na tureckim kazaniu, obserwując inscenizację chwilami bardzo atrakcyjną wizualnie, ale na ogół bez żadnego związku z dziełem.

Zgeometryzowana scenografia w najrozmaitszych odcieniach szarości, z rzadka przełamywanych akcentami czerwieni i oślepiającej bieli, dość dobrze oddaje kontrast między ciasnotą i uniformizacją przestrzeni prywatnej a otwartością przestrzeni publicznej. „Lud” gnieździ się w bliźniaczo podobnych klitkach, ogląda w telewizji te same wiadomości, gapi się w ekrany identycznych komunikatorów. Kolor i blask pojawiają się tylko na miejskiej agorze, na wyłożonych czerwonym dywanem schodach, w spektakularnych, realizowanych także na żywo projekcjach, czasem zwielokrotnionych i odbitych jak w kalejdoskopie (wideo Leonard Koch, światła Berndt Gallasch). Tylko nie bardzo wiadomo, dlaczego lud poszedł za Rienzim, a potem go opuścił. Jeszcze na dźwiękach uwertury pojawia się ciężko chore dziecko, któremu zajęci sobą Irene i Rienzi poświęcają zbyt mało uwagi i w rezultacie przegapiają jego śmierć. Aluzja do kazirodczego związku obojga czy też wprowadzenie na scenę nieobecnej w libretcie postaci młodszego brata Rienziego, który w rzeczywistości był dorosły i zginął z rąk patrycjuszy? Nie ma seksualnej napaści na Irene, jest tylko bezprawne wykorzystanie jej wizerunku w mediach społecznościowych. Pantomima w II akcie – zamiast zgodnie z intencją kompozytora symbolicznie zestawić atak Orsiniego na Irene z opowieścią o gwałcie na Lukrecji – przemienia się w ucieszne interludium z Festspielhausem w roli głównej, z postaciami z kilku legendarnych inscenizacji oper Wagnera przepychającymi się na scenie równocześnie, oraz publicznością, która w przerwach tego widowiska tłoczy się na przemian w kolejkach do toalety i straganu z preclami. Przyznam, bardzo to było zabawne, i wielu odbiorcom przyniosło wyraźną ulgę, bo choć przez chwilę rozumieli, o co chodzi. Akcja toczy się dalej w oderwaniu od treści libretta; w akcie piątym, jeszcze przed finałową kulminacją, Rienzi otrzymuje śmiertelny cios z ręki własnej siostry. Mimo to dzielnie dośpiewuje swą partię do końca, w scenerii wzbudzającej dziwne skojarzenia z zapleczem teatru na Zielonym Wzgórzu.

Rienzi. Gabriela Scherer (Irene) i Andreas Schager w partii tytułowej. Fot. Enrico Nawrath

Publiczność, której część gromko wybuczała eksperymentalny nowy Ring, tym razem nie miała żadnych zastrzeżeń, także do strony muzycznej spektaklu. Za to we mnie z każdą chwilą narastało przekonanie, że Rienziego rzeczywiście nie należy wystawiać w Bayreuth: bo dzieło, niezależnie od tego, czy uznać je za mistrzowskie pomieszanie włoskiej opery heroicznej z francuską grand opéra, czy też wyśmiać jak Ernest Newman, który nazwał je ciężkim przypadkiem muzycznej odry, wymaga całkiem innej oprawy i diametralnie odmiennego podejścia ze strony czuwającego nad całością dyrygenta. Przede wszystkim nie brzmi jak należy z orkiestrą schowaną w głębokim, częściowo osłoniętym kanale: w takich warunkach ginie nie tylko monumentalizm tej kompozycji, lecz przede wszystkim jej gęsta, wielowarstwowa faktura i specyficzny koloryt, traktowane przez Wagnera jako istotny element dramaturgii Rienziego. Tymczasem Nathalie Stutzmann poprowadziła operę w taki sposób, jakby za wszelką cenę chciała uniknąć zarzutu efekciarstwa: zachowawczo, ostrożnie, skupiając się na cyzelowaniu poszczególnych epizodów – kosztem spójności narracji. Poza tym do tak pracochłonnego i ponoć jednorazowego przedsięwzięcia należałoby dobrać śpiewaków wyspecjalizowanych w podobnym repertuarze, choćby ich nazwiska niewiele mówiły bywalcom Bayreuther Festspiele.

Skoro jednak podjęto decyzję, że w partii tytułowej wystąpi tenor związany z tutejszą sceną, i tak należy się cieszyć, że wybór padł na Andreasa Schagera, który wprawdzie nigdy nie był śpiewakiem szczególnie subtelnym, niemniej dysponuje niezbędną do tej roli kondycją i całkiem niezłą techniką. Niestety, jego urodziwy głos zdradza już oznaki zmęczenia, skutkujące zbyt szerokim wibrato, błędami intonacyjnymi i brakiem swobody w górnym odcinku skali. Stworzył wszakże postać dobitną i miał kilka wspaniałych momentów, nawet w nie do końca udanej arii „Allmächt’ger Vater, blick herab!” (w wersji bayreuckiej przesuniętej na początek IV aktu), w której bez trudu zrealizował słynne obiegniki, z niewytłumaczalnych przyczyn pozostające poza zasięgiem większości współczesnych tenorów wagnerowskich. Znakomicie poradziła sobie Jennifer Holloway w roli Adriana, choć i ona uległa pokusie nadmiernego forsowania swego pięknego sopranu. Rozczarowała mnie natomiast Gabriela Scherer – Irene całkiem pozbawiona wyrazu, śpiewająca płaskim, jakby zapowietrzonym głosem, z każdym kolejnym aktem tracącym na sile i coraz bardziej monotonnym. Z bohaterów drugoplanowych najlepiej spisał się Vitalij Kowaljow w partii Raimonda, usuwając w cień zarówno Colonnę (Andreas Bauer Kanabas), jak i Orsiniego (Michael Nagy). W partiach pobocznych zaskakująco dobrze wypadli Matthias Stier jako Baroncelli, Joachim Goltz w roli Cecca del Vecchio i niezawodna Victoria Randem jako Zwiastunka Pokoju.

Parsifal. Scena z drugiego aktu. Fot. Enrico Nawrath

Nie przejdzie ten Rienzi do historii – ani teatru operowego, ani prób uświadomienia odbiorcom powikłanej ewolucji światopoglądu i warsztatu kompozytorskiego Wagnera. Pozostanie jedną z wielu inscenizacji pomyślanych jako narzędzie opisu bieżącej sytuacji społecznej i politycznej, oderwanych zarówno od dzieła, jak i szerszego kontekstu jego powstania. Nie przejdzie też do historii Parsifal w reżyserii Jaya Scheiba, zrealizowany na fali kryzysu klimatycznego i niepokojów po inwazji Rosji na Ukrainę. Tę odpychającą dystopię, w finale całkowicie odwracającą sens przesłania Wagnera, zapamiętano przede wszystkim ze względu na gadżet dostępny znikomej części widowni – słynne okulary do odbioru rozszerzonej rzeczywistości, która zdaniem ich użytkowników okazała się jeszcze mniej atrakcyjna niż sam spektakl. O koncepcji Scheiba pisało już wielu przede mną: zaznaczę tylko, że bractwo rycerzy Graala nosi w niej wszelkie znamiona fanatycznej sekty, a Parsifal niszczy zarówno ogród Klingsora, jak i sam kielich Ostatniej Wieczerzy. Poza drugim aktem, przypominającym psychodeliczną orgię po LSD, realizatorzy skąpali scenę w barwach choroby, zgnilizny i zatrutej ziemi. Krew leje się nie tylko z rany Amfortasa: Titurel dosłownie się w niej kąpie, Dziewczęta Kwiaty wysysają ją z ciał poległych. Są też aluzje do „krwawych minerałów” pozyskiwanych w strefach konfliktu – na czele z samym Graalem, który u Scheiba przybrał postać kryształu przypominającego spinel kobaltowy, jeden z najrzadszych kamieni szlachetnych na świecie, zawdzięczający swój niezwykły kolor jonom pierwiastka, bez którego nie obejdzie się żadna bateria zasilająca nowoczesne urządzenia elektroniczne. Dodajmy, że należą do nich również laptopy i smartfony, bez których z pewnością nie obeszła się „proekologiczna” inscenizacja w Bayreuth.

Trudno jednak wysuwać jakiekolwiek zastrzeżenia wobec obsady tego Parsifala, co dotyczy także Schagera, który w stosunkowo krótkiej i wdzięcznej partii tytułowej zdawał się wypoczywać po niedawnych trudach Rienziego. Znakomitą Kundry okazała się Miina-Liisa Värelä, w ubiegłym roku debiutująca w Bayreuth jako Ortruda w Lohengrinie – śpiewaczka z zadatkami na prawdziwy Falcon, potężny, ciemny sopran dramatyczny, do którego brakuje jej tylko większej swobody w górze. Wszystkie role przeznaczone na niskie głosy męskie znalazły godnych odtwórców, na czele z poruszającym do głębi Amfortasem w ujęciu Michaela Vollego; pod względem wokalnym równie dobrze spisał się Georg Zeppenfeld w roli Gurnemanza, przekonujące interpretacje swoich postaci stworzyli także Vitalij Kowaljow (Titurel) i Jordan Shanahan (Klingsor). Na uznanie zasługuje też wyjątkowa trafność wyboru śpiewaków obsadzonych w rolach pobocznych. Wbrew powszechnemu mniemaniu, nie są to wagnerowskie „ogony”, tylko partie wymagające niebagatelnych umiejętności i często specyficznego typu głosu (co dotyczy między innymi świetnej Victorii Randem, jednej z Dziewcząt-Kwiatów). Dodam, nie tylko dla porządku, że polska mezzosopranistka Natalia Skrycka, oprócz występów w trzech częściach Ringu pod Thielemannem (w tym roku, oprócz Wellgundy, przyjęła również rolę Rossweisse w Walkirii), zaśpiewała w Parsifalu Drugiego Giermka i trzecią z Dziewcząt-Kwiatów – a przed sobą ma wyjątkowo bogaty sezon w berlińskiej Staatsoper, gdzie już na początku października będzie ją można usłyszeć jako Marcelinę w Weselu Figara pod dyrekcją Marca Minkowskiego.

Parsifal. Michael Volle (Amfortas). Fot. Enrico Nawrath

Nie porwała mnie natomiast interpretacja odpowiedzialnego za całość Pabla Herasa-Casado, kolejnego dyrygenta, który nie widzi lasu zza drzew, szlifuje do upadłego poszczególne cząstki Wagnerowskiego arcydzieła (z fenomenalnym skutkiem, bo orkiestra festiwalowa była w tym roku w doskonałej formie), nie potrafi jednak zebrać ich w całość muzyczno-dramaturgiczną, podtrzymać pulsu narracji, sprawić, by słuchacz zanurzył się w tym misterium bez reszty. Dlatego na koniec mojej recenzji zachowałam sobie zbiorowego bohatera obydwu przedstawień – Chór Festiwalowy, który po sezonie 2024 przejął Thomas Eitler-de Lint i zdziałał z nim istne cuda. Cztery lata temu w Operze Lipskiej przygotował tamtejszy zespół chóralny do festiwalu WAGNER 22, obejmującego wszystkie dzieła sceniczne kompozytora. Zbieraną latami wiedzę wykorzystał w Bayreuth, zapałem obdzielił chórzystów, którzy nareszcie, po latach kryzysu, śpiewają doskonałą emisją, z pełnym zaangażowaniem – chwilami można było odnieść wrażenie, że bardziej świadomie niż uczestniczący w tegorocznych przedsięwzięciach dyrygenci.

I w tych chórzystach nadzieja, bo mam przeczucie, że w Bayreuth kończy się pewna epoka: czas zrywania z upiornym dziedzictwem Bayreuther Kreis, często za cenę muzycznej spuścizny Wagnera. Oby już tylko takimi głosami śpiewali posłańcy pokoju i pojednania.

Suity dla panien bogatych

Jeszcze w tym tygodniu recenzja z Rienziego Parsifala w Bayreuth, a tymczasem proponuję chwilę oddechu i powrót do wspomnień z tegorocznego Actus Humanus Resurrectio. Zresztą nie bez powodu, bo wkrótce ruszam do Bayreuth z powrotem, między innymi na spektakl Floridante Händla. Na gdańskim festiwalu, 2 kwietnia w Ratuszu Głównego Miasta, Weronika Paine grała Suites de pièces pour le clavecin HWV 434-442, skompilowane z utworów powstałych mniej więcej w tym samym czasie, co jego opera o dzielnym trackim księciu i jego ukochanej Elmirze.

***

Odkąd świat odkrył na nowo twórczość Georga Friedricha Händla – przeszło sto lat temu, za sprawą Oskara Hagena, historyka sztuki i muzyka-amatora, wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze, który w 1920 roku, połączonymi siłami studentów i wykładowców uczelni, doprowadził do pierwszego współczesnego wykonania Rodelindy, a tym samym zainicjował najstarszy festiwal händlowski – nazwisko wielkiego Saksończyka kojarzy się przede wszystkim z jego dorobkiem w dziedzinie muzyki wokalnej. Gdyby nawet nic innego po nim nie zostało, jego opery, kantaty i oratoria i tak zapewniłyby mu poczesne miejsce na parnasie mistrzów późnego baroku. W obliczu tego bogactwa często zdarza nam się zapominać, że Händel był także jednym z najwybitniejszych w swojej epoce wirtuozów klawiatury – niezrównanym akompaniatorem, muzykiem biegłym w sztuce improwizacji, nie tylko świetnym organistą, lecz także twórcą licznych utworów na klawesyn, pisanych ku uciesze własnej i podziwiających jego kunszt przyjaciół, oraz z pożytkiem dla mniej lub bardziej zaawansowanych adeptów tego instrumentu.

Kościół Mariacki w Halle. Fot. OmiTs

Co jednak ciekawe, większość z nich Händel skomponował w młodości – bardzo wczesnej, gdy zaczął wdrażać w praktyce nauki wyniesione od Friedricha Wilhelma Zachowa, organisty Kościoła Mariackiego w Halle, który przeszedł do historii jako jego pierwszy i w gruncie rzeczy jedyny mistrz w muzycznym fachu; oraz późniejszej o lat kilkanaście, już po angielskim sukcesie Rinalda, kiedy przebywał jako kompozytor-rezydent na dworze księcia Chandos w jego świeżo wybudowanej rezydencji Cannons w hrabstwie Middlesex. Właśnie w tym czasie – być może już w roku 1719 – zaczęła krążyć po Europie pierwsza „piracka” edycja Händlowskich utworów klawesynowych, Pièces à un & Deux Clavecins Composées par Mr. Hendel, wbrew mylącemu podtytułowi A Amsterdam Chez Jeanne Roger wytłoczona w londyńskiej oficynie Johna Walsha. To na nią wzburzony Händel odpowiedział pierwszym i jedynym zbiorem suit, którego wydania doglądał osobiście – jak zaznaczył we wstępie do Suite de Pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel, zmuszony do tego kroku mnogością dostępnych na rynku „podejrzanych i pełnych błędów kopii”. Osiem utworów ze zbioru opatrzonego dedykacją dla króla Jerzego I Hanowerskiego i opublikowanego przez Händla w 1720 roku – tak zwane „Suity Wielkie” – należy bezsprzecznie do szczytowych osiągnięć barokowej twórczości na ten instrument.

Południowa fasada rezydencji Chandos. Rycina Jamesa Gibbsa, 1748.

Händel, poczytując sobie za obowiązek „służyć swym skromnym talentem” narodowi, który otoczył go tak wielkoduszną opieką, zapowiedział wydanie kolejnych zbiorów. Obietnicy jednak nie dotrzymał. Po części dlatego, że w latach dwudziestych znów stracił zainteresowanie komponowaniem na klawesyn, i poza wspaniałą Suitą d-moll HWV 436, powstałą zapewne między 1722 a 1726 rokiem, nie stworzył w tej dziedzinie właściwie nic godnego prawdziwej uwagi. Za to Walsh trzymał rękę na pulsie: zachęcony ogromną popularnością zbioru autoryzowanego przez Händla, pierwszą próbę opublikowania „drugiego tomu” suit podjął około roku 1727. W „second volume” znalazły się prawie wszystkie suity z jego wcześniejszej pirackiej edycji, których Händel nie uwzględnił w swoim wyborze z 1720 roku, uzupełnione wspomnianą Suitą d-moll, Suitą G-dur HWV 441 (zdaniem niektórych badaczy, wątpliwego autorstwa) oraz bardzo wczesną Chaconne G-dur HWV 442 z sześćdziesięcioma dwiema wariacjami, powstałą w latach 1703-1706 – będącą zapewne transkrypcją improwizacji snutej nad popularnym w owym czasie schematem basso di Ruggiero, wywiedzionym z formuły stosowanej w recytacji Orlanda Szalonego Ariosta (nazwa pochodzi od słynnego wersu z 44. pieśni eposu, rozpoczynającego się słowami „Ruggier, qual sempre fui”). Chaconne została uzupełniona znacznie późniejszym preludium (ok. 1717), opartym na temacie wykorzystanym przez Händla między innymi w arii „Vo’ far guerra” z pierwszej wersji Rinalda. Poza tym Walsh usunął z Suity g-moll HWV 439 sarabandę, uwzględnioną w edycji Händla z 1720 roku jako czwarta część suity HWV 432, a odrzucone przez kompozytora finałowe Allegro z Suity d-moll HWV 428 po zmianie tonacji włączył jako „Preludio” do Suity G-dur HWV 441.

Strona tytułowa tak zwanego drugiego tomu Suite de Pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel

W zestawie płyt wygrawerowanych do druku nie tylko powtórzono wszystkie błędy z poprzedniej edycji, ale dodano też wiele nowych. Trudno jednak orzec, czy Walsh wstrzymał dystrybucję pierwszego nakładu ze względu na rażące niedopatrzenia, czy też wciąż obowiązujący przywilej królewski, dający Händlowi całkowitą wyłączność na publikację swojej muzyki w Anglii. Przywilej wygasł wprawdzie dopiero w 1734 roku, ale Walsh i tak opublikował „poprawioną” wersję zbioru pod tytułem Suites de pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel. Second Volume rok wcześniej, w 1733. Z jakichś powodów Händel machnął na to wszystko ręką, choć z pewnością wiedział o zamiarach Walsha, który szumnie zapowiadał swoje nowe przedsięwzięcie. Relacje obydwu panów w tym czasie wciąż są owiane mgłą tajemnicy – część muzykologów skłania się nawet ku hipotezie, że kompozytor sam pomógł Walshowi ustalić ostateczną kolejność utworów w zbiorze. Händel przymknął też oko na późniejsze wydania swojej muzyki w oficynie Walsha, który ani go pytał o pozwolenie, ani prosił o pomoc w przygotowaniu materiału nutowego.

Być może Caro Sassone błądził już wtedy myślami gdzie indziej, a jego własne, niedoceniane nawet przez autora perły twórczości klawesynowej kojarzyły mu się wyłącznie z popisami w gronie londyńskich celebrytów oraz ich arystokratycznych córek. Były wśród ich także uczennice kompozytora, między innymi księżniczki Amelia i Karolina Elżbieta, dwie wnuczki Jerzego I Hanowerskiego. Pierwszą z nich próbowano nawet wyswatać z królem Francji Ludwikiem XV, którego żoną ostatecznie została polska królewna Maria Leszczyńska. Obie nigdy nie wyszły za mąż i zmarły bezdzietnie. Na nic zdały się lekcje u Händla, który jako wielki mistrz „dotykania” klawesynu dał się poznać już w wieku lat kilkunastu.

In a Musical Garden of the Hesperides

The motto of this year’s Innsbrucker Festwochen der Alten Musik is “Was feiern wir?” – and not without reason, as there is something to celebrate and someone to honour in 2026. The festival is celebrating fifty years of uninterrupted existence: it took place even during the pandemic, which prevented the organisation of Festival Oude Muziek in Utrecht, Avignon Festival and Bayreuther Festspiele, among others. Soon, it will be able to celebrate even more jubilees – of the Ambraser Schlosskonzerte, which were launched in 1963 and continue to take place during the Festwochen; of the Early Music Summer Academy, inaugurated in 1972, the predecessor of several educational projects run today; and of the Cesti-Wettbewerb, which has been accompanying the festival for sixteen years. This year Eva-Maria Sens and Ottavio Dantone managed to invite two previous artistic directors, René Jacobs and Alessandro De Marchi, to take part in the festival. In addition, they paid tribute to Alan Curtis, who initiated the tradition of staging forgotten Baroque operas in Innsbruck. Although the tenth anniversary of the death of the American harpsichordist, musicologist and conductor came during the previous Festwochen, this year’s commemoration may have been even more fitting given the staging of Cesti’s legendary opera Il pomo d’oro: after all, it was Curtis who presented two other reconstructed works of this extraordinary composer, the melodrama Il Tito and the dramma musicale La Semirami.

This is why I decided to include in my operatic visit to Innsbruck the “Tribute to Alan” event at the Spanish Hall of the Ambras Castle. It featured the mezzo-soprano Anna Bonitatibus as well as ten Accademia Bizantina musicians led from the harpsichord by Dantone. Bonitatibus was one of Curtis’ favourite singers. He heard her for the first time in 2001, at the Handel Festival in Halle, where she was portraying Irene in a Tamerlano production conducted by Trevor Pinnock. He immediately started working with her and that collaboration soon turned into close friendship. Bonitatibus mentioned “Carissimo Alan” among the people who had the biggest impact on her career. She worked with him until his death and their collaboration included an unfinished project of recording all of Handel’s operas. It was largely thanks to Curtis that she became involved with the Innsbrucker Festwochen, where she continues to conduct masterclasses and serves on the jury of the Cesti Competition.

The artists constructed their programme in such a way as to capture the listeners’ attention and, at the same time, pay tribute to Curtis in pieces marked by an emotional intensity and unbridled energy similar to that he himself brought to his own ventures. The concert at Schloss Ambras was thus brief but delicious. Bonitatibus’ voice may no longer be as fresh as it used to be, yet it still delights with its warm tone, characteristic rapid vibrato and complete control over phrasing, thanks to which her interpretations have gained even more intensity and expressiveness (especially in her phenomenal performance of Ulysses’ aria “No, quella beltà non amo” from Handel’s Deidamia and Anastasio’s endearingly lyrical “Sento in seno” from Vivaldi’s Il Giustino). The evening, which also featured two concerti grossi by Handel and Geminiani respectively (a standout performance among the instrumentalists came from Alessandro Tampieri, a violinist who combines incredible technical discipline with lightness and freedom of improvisation), was by no means a “musical monument” in honour of the great artist: rather, it brought to mind a well worked-through period of mourning for a departed friend, when one can finally allow oneself to return to joyful memories.

Anna Bonitatibus, Ottavio Dantone, and members of Accademia Bizantina. Photo: Amir Kaufmann

It is a pity that Curtis did not live to see the staging of Il pomo d’oro, rightly announced as the biggest event of this year’s Festwochen (also in the literal sense: according to accounts from the period, this monstrous festa teatrale lasted over ten hours). It was also announced – not quite so rightly – that it would be the first performance of the work since its premiere in 1668. The manuscript of Cesti’s five-act opera to Francesco Sbarra’s libretto has not survived in its entirety: Acts Three and Five disappeared from the score at some point. This was the form in which Il pomo d’oro was published in 1897 by Guido Adler, in the Denkmäler der Tonkunst in Österreich series he edited. Interest in the work was revived in 1982, when the American musicologist Carl B. Schmidt found fragments of the lost acts (including nearly twenty arias) in the library of the House of Este in Modena. However, a year before that a group enthusiasts staged Il pomo d’oro as part of an initiative so peculiar that it is worth mentioning it at least. A so-called chamber version of the surviving three acts with the prologue was directed by the twenty-four-year-old Eberhardt Harnoncourt, son of Nikolaus, in collaboration with the instrument maker and gambist Walter Waidosch. The premiere, featuring fifty amateurs, was held in the small town of Aidenbach near Passau. Eight years later in Vienna a “complete” version – that is, with the fragments discovered in Modena – was presented in a concert performance on period instruments conducted by Gerhard Kramer, a judge by profession and, at heart, a passionate Baroque opera lover. The cast, on the other hand, was made up of professionals, headed by Kurt Equiluz as Paride. The work impressed Martin Haselböck, the founder of the Orchester Wiener Akademie, so much that he decided to stage it. He even managed to put together a creative team, but the project did not go ahead due to logistical reasons.

Interestingly, the Boosey & Hawkes catalogue features a critical edition of the score of Il pomo d’oro – including the Modena fragments and a reconstruction of the rest of the music on the basis of other works by Cesti – by Alan Curtis himself. However, the edition is not available and it is not known if and when it will be published at all. Even more interestingly, Dantone became aware of the gaps in the score already when planning the staging for the festival anniversary season – which he openly admitted in a conversation with Paolo Scarnecchia for the Total Baroque magazine. He, therefore, decided to take the bull by the horns and create his own reconstruction, complementing a new critical edition he had prepared together with Bernardo Ticci. A very good decision, for in this version we cannot hear any “tacking”, although it lasts “only” just under eight hours. Conclusion? Either the witnesses’ accounts are inaccurate or the reconstruction could be expanded to include fragments composed in the style of Johann Heinrich Schmelzer, who composed music to numerous ballet scenes.

But it is just not quite clear whether it would be worth it, because staging this monumental celebration in honour of the House of Habsburg – albeit one loosely drawing on the myth of the Judgement of Paris, the prime cause of the Trojan War – is just as complex today as it was in the seventeenth century. Pietro Antonio Cesti apparently composed Il pomo d’oro for the wedding of Emperor Leopold I and Margaret Theresa of Spain, planned for mid-1666 in Vienna. Yet, first, the wedding was delayed, as was later the construction of the huge Theater auf der Cortina, and then the young empress had to recover after the death of her firstborn son. In the end the premiere took place to mark her seventeenth birthday, on 12 and 14 July 1668 – it was divided into two parts owing to the size of the work. The staging featured over one thousand performers, not to mention horses, elephants and lions. The architect Lodovico Burnacini – who also designed the theatre – prepared no fewer than twenty-three sets for the performance. The show had just about everything: shipwrecks, Venus descending from the night sky in a ball of fire, burning ruins surrounded by the waters of the Styx and vanishing into the monstrous jaws of the monster of Hades. In other words, a veritable theatre of miracles, which apparently overshadowed even Paris’ Salle des Machines.

Il pomo d’oro. Alberto Allegrezza (Filaura), and dancers. Photo: Birgit Gufler

Fabio Ceresa, the director of the Innsbruck production, had much more modest resources at his disposal, but his theatrical imagination was just as rich and was, moreover, supported by his impressive knowledge of Baroque opera. First of all, he appreciated the surprisingly coherent narrative of Il pomo d’oro, which stemmed not only from the libretto, but, above all, from the musical structure of the work. As a result, he was able to create two clear main storylines, that is the ruthless rivalry of the Olympian gods and the romantic vicissitudes of the mortals unfolding in its shadow – combining the fairy-tale splendour of the former’s world with the conventional, stylised modernity of the latter’s (Giuseppe Palelli’s marvellous costumes and Nikolaus Webern’s sophisticated yet functional set design, precisely lit by George Tellos). He brilliantly highlighted two characters drawn from the comedy convention: the nurse Filaura, an en travesti role, and Momo, or Momus, the god of mockery, a former adviser to the inhabitants of Olympus, cast down to earth as punishment (in Cesti’s opera, Momo also serves as a commentator on the events, breaking down the symbolic barrier between the stage and the audience). Ceresa peppers some scenes – including the Prologue, featuring the allegories of the lands of the Holy Roman Empire, and the episode depicting the council at the residence of Eolo, the lord of the winds, at the beginning of Act III – with allusions to current political and social events, sometimes rather bluntly, yet never crossing the line of good taste.

Above all, however, he knows how to leave the modern audience speechless and full of childlike wonder – and this is a no mean feat in this era of ubiquitous projections and opera’s increasingly common forays into artificial intelligence and augmented reality. Ceresa resorts to tried and tested theatrical tricks, which we fall for like children, because we have long forgotten that it can be done that way. Who would have thought that a curtain with a simple image of a skyscraper suddenly pulled down from its batten would create such a poignant impression of a city falling into ruin? Who did not burst out laughing when Giunone showered Momo with a deluge of tacky gold tinsel? Who did not stare, mouth agape, at the black abyss of the stage, where the Milky Way, made up of light points on invisible poles, was dancing?

Mauro Borgione (Paride) and Federico D.E. Sacchi (Nettuno). Photo: Birgit Gufler

Dantone showed similar imagination, entrusting the over forty roles to twenty singers, sharing the stage with the NovoCanto vocal ensemble and two dance groups, Street Motion Studio and Compagna Fattoria Vittadini. The Innsbruck Il pomo d’oro cast would in any case be sufficient for at least three productions of works representing various types of Italian Baroque opera. Because that is precisely what this work is like, unique within Cesti’s oeuvre – contrary to appearances – making liberal use of all the styles and conventions of its day. There are surprisingly melodious recitatives, characteristic of the Venetian School; there are more or less elaborate arias, ariosos and laments; there are true arie di furore, ensembles of various kinds, group scenes composed in the traditional Roman style or with elements of the polychoral and concertante techniques. The mood changes constantly: pastoral fragments alternate with scenes straight from hell; passionate lovers’ duets are juxtaposed with comic episodes; outbursts of divine wrath are separated by a short distance from manifestations of triumph and glory.

The cast included artists with voices of various colours, very diverse temperaments and even more diverse stage experience. All did more than well, but I hope I will be forgiven for mentioning only those whose craftsmanship made the biggest impression on me. Let me start with the phenomenal Giunone of Sophie Rennert, a mezzo-soprano that attracted my attention a few years ago, but it is only now that I have heard her in a role seemingly tailor-made for her. She played with it in a manner bordering on nonchalance, displaying a whole range of demeanours and emotions – from the imperiousness of a goddess of the heavens to unholy fits of rage, worthy of Sophia Loren in Matrimonio all’italiana. I was captivated by two red-blooded, passionate altos – Margherita Maria Sala, especially in the role of Alceste, and the young Mathilde Ortscheidt, winner of the Cesti Competition three years ago, convincing in the role of the nymph Ennone abandoned by Paride. Both of Ennone’s partners came trumps: Mauro Borgione singing Paride, a role nominally written for a tenor, but, in fact, from the point of view of today’s Fach classification, just as indefinable as the roles of Orpheus and Ulysses from Monteverdi’s operas, requiring a flexible voice with a broad range and clearly baritonal colour; and Rémy Brès-Feuillet, who has a dark, velvety alto countertenor, perfect for the role of the melancholic shepherd Aurindo. However, in many scenes in which he appeared the show was stolen by the brilliant Alberto Allegrezza, a versatile singer actor in the bravura role of Filaura, Ennone’s nurse. Rocco Cavalluzzi increasingly won me over with each act, in the big role of Momo, written for a high bass; another excellent performance came from Federico D.E. Sacchi, just as experienced in this repertoire, in the bass roles of Nettuno and Cecrope. I should also mention fine performance of two young singers freshly discovered by Dantone: the tenor Žiga Čopi as Marte and the bass Balázs Bán as Bacco.

Despite the fact that Dantone had at his disposal a much smaller number of musicians than the Viennese orchestra in 1668 – which was made up of five ensembles playing, it would seem, every instrument used in opera at the time – he nevertheless managed to bring out everything that matters in this score. Also thanks to a large and very nimble continuo section, constantly engaging in a lively dialogue with the soloists and the chorus.

There is just one thing that keeps me awake at night: the finale, where, in the original version, Giove presents the golden apple to the young empress, while Fabio Ceresa chose to bestow the fruits of the Hesperides’ garden on all the performers – replacing the obsequious message of Il pomo d’oro with a contemporary allegory of the unity of the European Union. The golden-haired infanta from Velázquez’s Las Meninas gave birth to three more children, only one of whom reached adulthood, and had two miscarriages. She died at the age of twenty-one, during her seventh pregnancy. Perhaps it is better not to tempt fate?

Translated by: Anna Kijak

W muzycznym ogrodzie Hesperyd

Innsbrucker Festwochen der Alten Musik przebiegają w tym roku pod hasłem „Was feiern wir?” – i nie bez przyczyny, bo w 2026 naprawdę jest co świętować i komu składać hołd. Festiwal właśnie obchodzi pięćdziesięciolecie nieprzerwanego istnienia: ostał się nawet w pandemii, która udaremniła organizację między innymi Festival Oude Muziek w Utrechcie, festiwalu w Awinionie i Bayreuther Festspiele. Niedługo będzie mógł celebrować kolejne jubileusze – Ambraser Schlosskonzerte, które ruszyły w 1963 i do dziś odbywają się w ramach Festwochen; zainicjowanej w 1972 Letniej Akademii Muzyki Dawnej, poprzedniczki kilku obecnie realizowanych przedsięwzięć edukacyjnych; oraz Cesti-Wettbewerb, towarzyszącego imprezie od lat szesnastu. Eva-Maria Sens i Ottavio Dantone zdołali w tym roku zaprosić do udziału w festiwalu dwóch minionych dyrektorów artystycznych, René Jacobsa i Alessandra De Marchiego. Uczcili też pamięć Alana Curtisa, który zapoczątkował w Innsbrucku tradycję inscenizowania zapomnianych oper barokowych. Okrągła, dziesiąta rocznica śmierci amerykańskiego klawesynisty, muzykologa i dyrygenta przypadła wprawdzie na czas poprzednich Festwochen, ale kto wie, czy wspomnienie o nim w tym roku nie było bardziej stosowne ze względu na inscenizację legendarnej opery Cestiego Il pomo d’oro: to przecież właśnie Curtis przedstawił na festiwalu dwa inne zrekonstruowane dzieła tego niezwykłego kompozytora, melodrammę Il Tito i dramma musicale La Semirami.

Dlatego operową wizytę w Innsbrucku postanowiłam uzupełnić wieczorem „A Tribute to Alan” w Sali Hiszpańskiej zamku Ambras – z udziałem mezzosopranistki Anny Bonitatibus i dziesięciorga muzyków Accademia Bizantina, prowadzonych od klawesynu przez Dantonego. Bonitatibus była jedną z ulubionych śpiewaczek Curtisa. Usłyszał ją po raz pierwszy w 2001 roku na Festiwalu Händlowskim w Halle, jako Irene w Tamerlano pod dyrekcją Trevora Pinnocka, i z miejsca zaproponował jej współpracę, która wkrótce przerodziła się w serdeczną przyjaźń. Artystka wymieniała „Carissimo Alan” w gronie osób, które wywarły największy wpływ na jej dalszą karierę. Współpracowała z nim aż do końca, między innymi przy nieukończonym projekcie nagrania wszystkich oper Händla. W dużej mierze za jego sprawą związała się z Innsbrucker Festwochen, gdzie do dziś prowadzi kursy mistrzowskie i zasiada w jury Konkursu Cestiego.

Anna Bonitatibus, Ottavio Dantone oraz członkowie zespołu Accademia Bizantina. Fot. Amir Kaufmann

Wykonawcy tak ułożyli swój program, żeby bez reszty skupić uwagę słuchaczy, a zarazem oddać hołd Curtisowi w utworach naznaczonych podobną intensywnością emocji i nieposkromioną energią, jakie on sam wkładał w swoje przedsięwzięcia. Koncert w Schloss Ambras był zatem krótki, lecz smakowity. Głos Bonitatibus, choć nie tak już świeży jak dawniej, wciąż zachwyca ciepłem brzmienia, charakterystycznym szybkim wibrato i pełną kontrolą nad przebiegiem frazy, dzięki którym jej interpretacje zyskały jeszcze więcej napięcia i siły wyrazu (zwłaszcza w fenomenalnie wykonanej arii Ulissesa „No, quella beltà non amo” z Deidamii Händla i ujmująco lirycznym „Sento in seno” Anastasia z Il Giustino Vivaldiego). Wieczór, uzupełniony dwoma concerti grossi, odpowiednio Händla i Geminianego (w zespole instrumentalnym na szczególne wyróżnienie zasłużył Alessandro Tampieri, skrzypek łączący niewiarygodną dyscyplinę techniczną z lekkością i swobodą improwizacji), wbrew zapowiedziom nie miał w sobie nic z „muzycznego pomnika” ku czci wielkiego artysty: kojarzył się raczej z dobrze przepracowaną żałobą po zmarłym przyjacielu, kiedy można już sobie pozwolić na powrót do radosnych wspomnień.

Szkoda, że Curtis nie dożył inscenizacji Il pomo d’oro, którą słusznie zapowiadano jako największe wydarzenie tegorocznych Festwochen (także w sensie dosłownym: według przekazów z epoki ta monstrualnych rozmiarów festa teatrale trwała ponad dziesięć godzin). Anonsowano też – już nieco mniej słusznie – że będzie to pierwsze wykonanie dzieła od czasu premiery w 1668 roku. Rękopis pięcioaktowej opery Cestiego do libretta Francesca Sbarry nie zachował się w całości: z partytury zaginęły akty trzeci i piąty. W takiej postaci Il pomo d’oro został opublikowany w roku 1897 przez Guido Adlera, w redagowanej przez niego serii Denkmäler der Tonkunst in Österreich. Zainteresowanie utworem odżyło w 1982 roku, kiedy amerykański muzykolog Carl B. Schmidt odnalazł fragmenty zaginionych aktów (między innymi prawie dwadzieścia arii) w bibliotece rodu d’Este w Modenie. Ale już rok wcześniej grupka zapaleńców wystawiła Il pomo d’oro w ramach inicjatywy na tyle osobliwej, że warto przynajmniej o niej wspomnieć. Tak zwaną wersję kameralną ocalałych trzech aktów z prologiem wyreżyserował dwudziestoczteroletni Eberhardt Harnoncourt, syn Nikolausa – we współpracy z lutnikiem i gambistą Walterem Waidoschem. Premiera z udziałem pięćdziesięciorga amatorów odbyła się w maleńkim miasteczku Aidenbach pod Pasawą. Osiem lat później w Wiedniu zaprezentowano wersję „kompletną”, czyli z dodatkiem fragmentów odkrytych w Modenie, w wykonaniu koncertowym na instrumentach z epoki, pod dyrekcją Gerharda Kramera, z zawodu sędziego, sercem – zapalonego miłośnika opery barokowej. W obsadzie znaleźli się za to prawdziwi zawodowcy, na czele z Kurtem Equiluzem w partii Parysa. Dzieło wzbudziło taki zachwyt Martina Haselböcka, założyciela orkiestry Wiener Akademie, że postanowił wystawić je w wersji scenicznej. Udało mu się nawet zebrać ekipę realizatorów, przedsięwzięcie nie doszło jednak do skutku z przyczyn logistycznych.

Co ciekawe, w katalogu wydawnictwa Boosey & Hawkes figuruje edycja krytyczna partytury Il pomo d’oro – z uwzględnieniem fragmentów z Modeny i rekonstrukcją pozostałej muzyki na podstawie innych utworów Cestiego – autorstwa ni mniej ni więcej, tylko Alana Curtisa. Rzecz jednak nie jest dostępna, nie wiadomo też, kiedy i czy w ogóle się ukaże. Co jeszcze ciekawsze, Dantone zdał sobie sprawę z luk w partyturze już na etapie planowania inscenizacji na jubileuszowy sezon Festiwalu – co uczciwie przyznał w rozmowie z Paolem Scarnecchią dla magazynu „Total Baroque”. Postanowił więc wziąć byka za rogi i dokonać własnej rekonstrukcji, uzupełniającej nowe wydanie krytyczne, które przygotował wraz z Bernardem Ticcim. I bardzo dobrze, bo w tej wersji nie słychać żadnej fastrygi, choć trwa „niespełna” osiem godzin. Wniosek? Albo relacje świadków z epoki mijają się z prawdą, albo rekonstrukcję można by jeszcze rozszerzyć o fragmenty skomponowane w stylu Johanna Heinricha Schmelzera, twórcy muzyki do licznych scen baletowych.

Il pomo d’oro. Sophie Rennert (Giunone) i Rocco Cavalluzzi (Momo). Fot. Birgit Gufler

Tylko nie bardzo wiadomo, czy warto, bo wystawienie tej monumentalnej festy na cześć domu Habsburgów – choć luźno nawiązującej do mitu o Sądzie Parysa, czyli praprzyczynie wojny trojańskiej – jest dziś przedsięwzięciem równie skomplikowanym jak było w XVII stuleciu. Pietro Antonio Cesti miał skomponować Il pomo d’oro na zaślubiny cesarza Leopolda I z infantką Małgorzatą Teresą, planowane w Wiedniu w połowie 1666 roku. Najpierw opóźnił się ślub, potem budowa gigantycznego Theater auf der Cortina, później młodziutka cesarzowa musiała dojść do siebie po śmierci pierworodnego syna. Ostatecznie premiera odbyła się z okazji jej siedemnastych urodzin, 12 i 14 lipca 1668, ze względu na rozmiary dzieła podzielona na dwie części. W przedsięwzięciu wzięło udział ponad tysiąc wykonawców, nie licząc koni, słoni i tresowanych lwów. Architekt Lodovico Burnacini – zarazem projektant teatru – przygotował aż 23 oddzielne zestawy dekoracji do spektaklu. Czegóż tam nie było: morskie katastrofy, Wenera zstępująca z nocnego nieba w kuli ognia, otoczone nurtem Styksu płonące ruiny, które nikły w monstrualnej paszczy potwora z Hadesu. Innymi słowy teatr cudów, który ponoć usunął w cień nawet paryską Salle des Machines.

Fabio Ceresa, reżyser przedstawienia w Innsbrucku, dysponował znacznie skromniejszymi środkami, za to co najmniej równie bogatą wyobraźnią teatralną, popartą imponującą wiedzą na temat opery barokowej. Po pierwsze, docenił zaskakująco spójną narrację Il pomo d’oro, wynikającą nie tylko z libretta, lecz przede wszystkim z konstrukcji muzycznej dzieła. Dzięki temu czytelnie poprowadził dwa główne wątki tej opowieści, czyli bezpardonową rywalizację bóstw olimpijskich oraz rozgrywające się w jej cieniu perypetie miłosne śmiertelników – łącząc baśniowy przepych świata tych pierwszych z umowną, wystylizowaną współczesnością tych drugich (cudowne kostiumy Giuseppego Palelli i wysmakowana, a zarazem funkcjonalna scenografia Nikolausa Weberna, precyzyjnie oświetlona przez George’a Tellosa). Brawurowo wyeksponował dwie postaci wywiedzione z konwencji komediowej: piastunkę Filaurę w roli en travesti oraz Momo, czyli Momusa, boga drwiny, niegdysiejszego doradcę mieszkańców Olimpu, za karę strąconego na ziemię (w operze Cestiego Momo pełni zarazem funkcję komentatora wydarzeń, przełamującego symboliczną barierę między sceną a widownią). W niektórych scenach, między innymi w Prologu z udziałem alegorii ziem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, oraz w epizodzie narady w siedzibie Eola, władcy wiatrów, na początku aktu III – Ceresa sypie jak z rękawa aluzjami do bieżących wydarzeń politycznych i towarzyskich, czasem aż nadto dosadnie, nigdy jednak nie przekraczając granicy dobrego smaku.

Przede wszystkim jednak potrafi wprawić współczesnego widza w stan osłupienia i cielęcego zachwytu – a rzecz to niełatwa w dobie wszechobecnych projekcji i coraz częstszych flirtów opery ze sztuczną inteligencją oraz technologią rozszerzonej rzeczywistości. Ceresa ucieka się do sprawdzonych sztuczek teatralnych, na które dajemy się nabrać jak dzieci, bo już dawno zapomnieliśmy, że tak można. Kto by pomyślał, że raptownie spuszczona ze sztankietów zasłona z prostym wizerunkiem drapacza chmur wywoła tak dojmujące wrażenie miasta obracanego w ruinę? Kto nie roześmiał się w głos, kiedy Giunone spuściła na Momo ulewę z tandetnej złotej lamety? Kto nie zapatrzył się z otwartą gębą w czarną czeluść sceny, na której tańczyła Mleczna Droga z zatkniętych na niewidzialnych żerdziach punktów świetlnych?

Podobną wyobraźnią wykazał się Dantone, rozdysponowując ponad czterdzieści ról między dwadzieścioro śpiewaków, dzielących przestrzeń sceny z chórem NovoCanto i dwiema grupami tanecznymi, Street Motion Studio i Compagna Fattoria Vittadini. Obsadą Il pomo d’oro z Innsbrucka i tak można by obdzielić ze trzy produkcje dzieł reprezentujących najrozmaitsze ośrodki włoskiej opery barokowej. Bo taki właśnie jest ten utwór, wbrew pozorom wyjątkowy w dorobku Cestiego, czerpiący bowiem garściami ze wszystkich współistniejących wówczas stylów i konwencji. Są tu zaskakująco śpiewne recytatywy, charakterystyczne dla szkoły weneckiej, są mniej lub bardziej rozbudowane arie, ariosa i lamenty, są prawdziwe arie di furore, ansamble w najróżniejszych składach, sceny zespołowe komponowane w tradycyjnym stylu rzymskim albo z elementami techniki polichóralnej i koncertującej. Nastrój zmienia się jak w kalejdoskopie: fragmenty pastoralne przeplatają się ze scenami z piekła rodem, namiętne duety kochanków sąsiadują z epizodami komicznymi, wybuchy boskiego gniewu dzieli niewielki dystans od manifestacji tryumfu i chwały.

Jone Martínez (Venere). Fot. Birgit Gufler

W obsadzie znaleźli się zatem artyści o głosach najrozmaitszej barwy, bardzo różnych temperamentach i jeszcze bardziej zróżnicowanym doświadczeniu scenicznym. Wszyscy sprawili się więcej niż dobrze, więc niech będzie mi wybaczone, że wymienię tylko tych, których rzemiosło wywarło na mnie największe wrażenie. Zacznę od fenomenalnej Giunone w osobie Sophie Rennert, mezzosopranistki, na którą zwróciłam uwagę już kilka lat temu, ale dopiero teraz usłyszałam ją w roli jakby dla niej stworzonej. Potrafiła się nią bawić na skraju dezynwoltury, prezentując cały wachlarz postaw i emocji – od władczości bogini niebios aż po nieboskie napady złości, godne Sophii Loren z Małżeństwa po włosku. Zachwyciły mnie dwa krwiste, namiętne alty – Margherita Maria Sala, zwłaszcza w partii Alceste, oraz młodziutka Mathilde Ortscheidt, zwyciężczyni Konkursu Cestiego sprzed trzech lat, niezwykle przekonująca w roli porzuconej przez Parysa nimfy Ennone. Obydwaj partnerzy Ennone spisali się zresztą na medal: zarówno Mauro Borgione w „tenorowej”, w gruncie rzeczy jednak równie nieokreślonej z punktu widzenia dzisiejszej klasyfikacji fachów wokalnych partii Parysa, jak role Orfeusza i Ulissesa z oper Monteverdiego, wymagające elastycznego głosu o rozległej skali i wyraźnie barytonowym zabarwieniu; oraz Rémy Brès-Feuillet, dysponujący ciemnym, aksamitnym w brzmieniu kontratenorem altowym, idealnym do partii melancholijnego pasterza Aurindo. Wiele scen z jego udziałem skradł jednak znakomity Alberto Allegrezza, wszechstronny aktor-śpiewak, w brawurowej roli Filaury, piastunki Ennone. Rocco Cavalluzzi z aktu na akt coraz bardziej zjednywał moją sympatię w rozbudowanej, przeznaczonej na wysoki bas partii Momo, świetnie wypadł też równie doświadczony w tym repertuarze Federico D. E. Sacchi w basowych rolach Neptuna i Kekropsa. Dla porządku wspomnę o udanych występach dwóch świeżo odkrytych przez Dantonego młodych śpiewaków: tenora Žigi Čopi w roli Marsa i basa Balázsa Bána w partii Bachusa.

Mimo że Dantone dysponował znacznie mniejszą liczbą muzyków niż wiedeńska orkiestra w 1668 roku, złożona z pięciu ansambli grających bodaj na wszystkim, co do tamtej pory wprzęgnięto w służbę formy operowej, i tak wydobył z tej partytury wszystko, co istotne. Także dzięki rozbudowanej i bardzo ruchliwej grupie continuo, nieustannie wchodzącej w żywy dialog z solistami i chórem.

Tylko jedno spędza mi sen z powiek: finał, gdzie w wersji pierwotnej Jowisz wręcza złote jabłko młodziutkiej cesarzowej, podczas gdy Fabio Ceresa postanowił obdarować plonem ogrodu Hesperyd wszystkich uczestników spektaklu – zastępując hołdownicze przesłanie Il pomo d’oro współczesną alegorią jedności Unii Europejskiej. Złotowłosa infantka z Panien dworskich Velasqueza urodziła potem jeszcze trójkę dzieci, z których zaledwie jedno dożyło wieku dorosłego, i dwa razy poroniła. Sama zmarła w wieku 21 lat, w kolejnej, siódmej już ciąży. Może lepiej nie kusić losu?

How to Overcome True Evil

I won’t deny that my attitude towards Hansel and Gretel is exceedingly personal. The last Warsaw staging of the opera – by two legends of Polish puppet theatre, the director Jan Wilkowski and the set designer Adam Kilian – was premiered at Teatr Wielki in 1979. It was the last Warsaw premiere for myself and a bunch of my girlfriends, because at the ripe old age of fifteen we had to say good-bye to the children’s choir. We were still quite childish, but accustomed enough to Wagner’s music – thanks to, among other things, our participation in dozens of performances of Tannhäuser, and recent guest appearances by another company presenting the Tetralogy – to be able to spot in Engelbert Humperdinck’s shimmering score not only popular German folk songs, but also verbatim quotes from the Ring and a tangle of leitmotifs organising the narrative like in the works of the Bayreuth master. Nor were we surprised at all that the musical direction of Hansel and Gretel was in the hands of the company’s boss and eminent Wagnerian Antoni Wicherek.

We were, therefore, all the more disappointed that the premiere received only a handful of reviews, most of which were scathing. The attacks were targeted mainly at Humperdinck, called by one critic a “Wagner for the poor in spirit”, and his “long outdated music”. The conductor and man behind the whole project was criticised as well: for setting in motion the huge machine of “Poland’s pre-eminent musical stage” just to show “two brans” throw a witch into the fire. Since then no one has dared to stage Hansel and Gretel in Warsaw, although elsewhere the opera is hugely popular and in some countries it is a regular feature of the Christmas season. However, it has to be said that music lovers are yet to treat it completely seriously; a tentative proposal, made a few years ago, to present the work – composed, after all, by an assistant to Wagner and teacher of his son Siegfried – at the Bayreuther Festspiele came up against fierce resistance by the guardians of tradition.

Fortunately, it did not take long for the step to be taken by the “English Bayreuth”, that is Longborough Festival Opera. There were serious arguments in favour of the decision: Humperdinck’s opera was admired by the greatest musicians of the period, including Richard Strauss, who conducted the premiere in Weimar on 23 December 1893. More triumphs came with the subsequent stagings in Munich and Karlsruhe, under the batons of, respectively, Hermann Levi and Felix Mottl, two great Wagnerian conductors. They were in no doubt that the composer had produced a brilliant synthesis of a children’s fairy tale with the loftiness of the Wagnerian myth, of references to German folklore with mastery of orchestral technique learned from Wagner.

Darren Jeffery (Father). Photo: Matthew Williams-Ellis

The whole thing started innocently enough: from an adaptation by Adelheid Wette, Humperdinck’s younger sister, who in 1889 had the idea of putting on a Christmas puppet show of Hänsel und Gretel for her daughters. Her brother was supposed only to write music to four songs accompanying the play. The home show was such a hit with the guests that the siblings expanded it into a substantial singspiel with piano. Two years later Humperdinck completed a true three-act opera, Hänsel und Gretel, to a libretto by Adelheid, who in her version omitted the most drastic scenes from the fairy tale, adding instead several good-natured characters helping the protagonists on their way to a happy ending.

Yet whatever was sugar-coated in the libretto retained its original horror and mystery in the score. After all, the roots of the Brothers Grimm’s famous fairy tale go back to the great famine, the first of the disasters that struck fourteenth-century Europe. A series of harsh winters was followed by cold springs and rainy summers. The earth refused to dry, to warm up or, even less so, to bear fruit. People started to eat dogs and draught animals. They would grind the remains of seed grain to make flour. They would hunt frogs, boil tree bark, pick out larvae from rotten tree trunks. Desperate, they would get rid of weaker children, abandoning them to their fate and wild animals in the wilderness, as far from their homes as possible, to prevent them from finding their way back. Just like in the fairy tale about siblings abandoned at the behest of their stepmother, but with the consent of their father, a woodcutter, who had been persuaded that otherwise he would have to make coffins for all four of them.

Lucy Bailey, the director of LFO’s Hansel and Gretel, decided to restore at least some of that frustration and darkness to Humperdinck’s opera. Before coming to England I feared that she might not be able to restrain herself, that in the end she would not resist the cruelty of the original. The name Bailey, one of the most important figures of modern British theatre, immediately made me think of her famous Titus Andronicus, presented at Shakespeare’s Globe exactly twenty years ago – in a staging so harrowing that spectators would faint at every performance. It was only when I arrived in Longborough that I realised that Bailey’s career began with a fascination with opera, that she learned her trade not only in drama theatres, but also in Glyndebourne and that she made her debut at Wexford already in the 1980s.

This is most likely why she did not cross any boundary in Hansel and Gretel. She saw, both in the libretto and in the score, that what remained of the original literary work was mainly a story about becoming mature enough to accept responsibility and learning from one’s mistakes, yet a story still marked by the anxieties of the period – lest children’s rebellion against parental authority turn permanently into hatred. In the Longborough production the role of the Witch is performed by the same singer as that of the Mother – a practice often followed in performances of Hansel and Gretel, mainly for practical reasons. However, Bailey followed the Grimm brothers, who in every edition of the fairy tale would suggest more and more emphatically that by killing the Witch the children, in fact, killed their evil stepmother. Yet in the fairy tale the story unfolds over a longer time-frame. In Humperdinck’s softened version the twins are found by their parents after an all-night search of the forest. This did not prevent Bailey from transferring the matricide motif to the sphere of children’s fantasy, which must have been fuelled by fear and hunger.

Joanna Harries (Hansel) and Rosalind Dobson (Gretel). Photo: Matthew Williams-Ellis

The director skilfully builds an atmosphere of horrifying poverty from the very beginning. The first two acts take place in a monochromatic space (the sets are by Anisha Fields, who designed the costumes for last year’s excellent staging of Pelléas et Mélisande at LFO, with the whole being lit – brilliantly, as usual – by Ben Ormerod). Act One is dominated by the dirty white of the broom-maker’s cottage interior, with the floor soiled with soot and walls scrawled over with charcoal by the children. In Act Two crooked drawings of puny leafless trees replace a forest – in a space very similar to that of the previous act, though depicted in negative; this time the dominant element is black, against which greyish-white branches loom. Colours, with intense red dominating, appear only in Act Three, the action of which takes places in the Witch’s house.

Bailey builds an atmosphere of horror from what is unseen, lurking at the back of the stage or underneath it. The Witch looks like the Mother, but in rich garments: a red dress as if straight from the set of the film Cruella, just as red stilettos and a white wig of the evil queen from illustrations of Victorian books for children. There is no gingerbread house, no oven in which the old hag will be burned; the entire third act resembles a hallucination in which images as if straight from Alice in Wonderland are mixed with fragments of the children’s memories. Hansel and Gretel wake up under a huge duvet irresistibly bringing to mind a red-and-white chequered tablecloth used for special occasions; the imprisoned Hansel, only whose head is peeking out above the stage, is fattened by the Witch with thick rice pap, which the twins would have eaten the previous day, if the jug of milk had not got broken. When all is finally over, the red will disappear, but no other colour will replace it: the gingerbread children, freed from the spell, the saved siblings and their parents – still as poor as before but happy – will sing the joyous finale in the darkness of the gloomy forest and will probably return to their soot-stained huts. They will, however, be wiser, having learned that it is better to stick together in these terrible times.

Lee Bisset (Mother), Rosalind Dobson, Joanna Harries, Darren Jeffery and the Longborough Youth Chorus. Photo: Matthew Williams-Ellis

Karen Kamensek brought out many hidden treasures from this score, conducting the fifty or so strong festival orchestra with verve, a spark of humour and, whenever necessary, appropriate solemnity. She firmly yet sensitively highlighted all “Wagnerisms” of the work – all the more effectively given that less than two weeks before the LFO ensemble played the final chords of Tristan under Anthony Negus. Kamensek was also excellent in leading the singers, most of whom are at the beginning of their careers, which also applies to the two main protagonists, perfectly matched in terms of both character and voice (Rosalind Dobson’s beautiful lyric soprano in the role of Gretel and only slightly heavier, though suitably “twin-like”, soprano of Joanna Harries singing Hansel). Emerging artists also did well in smaller roles (Laura Fleur as the Sandman, and Kelli-Ann Masterson, also brilliant as an actress, in the role of Dew Fairy). After her local Wagnerian triumphs, especially as Isolde and Brünnhilde, Lee Bisset took on the dual mezzo-soprano role of Mother/Witch, stealing the show primarily as a phenomenal actress, as her handsome voice is already showing clear signs of fatigue. Darren Jeffery proved to be a magnificent Father. He is an exceptionally refined artist with a soft and warm bass-baritone, perfectly even across all registers. David Eaton, too, deserves praise for preparing the Longborough Youth Chorus, made up largely of children from the local community.

There was just one thing that surprised me – that there were very few children in the audience, despite the fact that the opera was performed in English, in a very skilful and accessible translation by David Pountney. Did the parents thought that the fairy tale was too cruel? Or were they ashamed of their own emotions, for this is, after all, a story of not just hunger but also a sense of security that has been undermined – a nightmare that is all too relevant in today’s world?

Translated by: Anna Kijak

Jak pokonać prawdziwe zło

Nie ukrywam, że do Jasia i Małgosi mam stosunek nadzwyczaj osobisty. Ostatnia warszawska inscenizacja tej opery – firmowana nazwiskami dwóch legend polskiego teatru lalek, reżysera Jana Wilkowskiego i scenografa Adama Kiliana – miała premierę w Teatrze Wielkim w 1979 roku. Była to zarazem ostatnia warszawska premiera dla mnie i paczki moich rówieśnic, bo w sędziwym wieku piętnastu lat musiałyśmy się pożegnać z chórem dziecięcym. Wciąż miałyśmy kiełbie we łbie, byłyśmy jednak na tyle oswojone z muzyką Wagnera – między innymi dzięki uczestnictwu w kilkudziesięciu spektaklach Tannhäusera oraz niedawnym występom gościnnym innej opery z Tetralogią – by z roziskrzonej partytury Engelberta Humperdincka wyłowić nie tylko popularne niemieckie piosenki ludowe, ale też dosłowne cytaty z Ringu i splot motywów przewodnich organizujących narrację podobnie jak w dziełach mistrza z Bayreuth. Wcale nas też nie dziwiło, że przygotowaniem muzycznym Jasia i Małgosi zajął się sam dyrektor teatru, a zarazem wybitny wagnerysta Antoni Wicherek.

Tym bardziej było nam przykro, że premiera doczekała się zaledwie kilku recenzji, i to na ogół miażdżących. Dostało się przede wszystkim Humperdinckowi, nazwanemu przez jednego z krytyków „Wagnerem dla ubogich duchem”, oraz jego „dawno przebrzmiałej muzyce”. Oberwał też dyrygent i pomysłodawca przedsięwzięcia: za puszczanie w ruch gigantycznej machiny „pierwszej polskiej sceny muzycznej” tylko po to, żeby pokazać, jak „dwoje smarkaczy” ładuje czarownicę w ogień. Od tamtej pory nikt się nie odważył wystawić Jasia i Małgosi w Warszawie, choć gdzie indziej opera bije rekordy popularności, a w kilku krajach jest stałym punktem programu bożonarodzeniowego. Trzeba jednak przyznać, że melomani wciąż nie traktują jej całkiem serio, a nieśmiała propozycja sprzed kilku lat, żeby dzieło Humperdincka – bądź co bądź asystenta Wagnera i nauczyciela jego syna Siegfrieda – zaprezentować w ramach Bayreuther Festspiele, spotkała się z żywiołowym sprzeciwem strażników tradycji.

Na szczęście nie trzeba było długo czekać, aż na ten krok zdecyduje się „angielskie Bayreuth”, czyli Longborough Festival Opera. Miało ku temu ważkie argumenty: operę Humperdincka przyjęli z zachwytem najwięksi muzycy jego epoki, na czele z Ryszardem Straussem, który zadyrygował prapremierą w Weimarze, 23 grudnia 1893. Kolejne triumfy odniosły inscenizacje w Monachium i Karlsruhe, odpowiednio pod batutą Hermanna Leviego i Feliksa Mottla, dwóch wielkich dyrygentów wagnerowskich. Ówcześni mistrzowie batuty nie mieli wątpliwości, że kompozytor dokonał genialnej syntezy dziecięcej baśni ze wzniosłością wagnerowskiego mitu, odniesień do niemieckiego folkloru z mistrzostwem wyuczonej od Wagnera roboty orkiestrowej.

Rosalind Dobson (Małgosia) i Joanna Harries (Jaś). Fot. Matthew Williams-Ellis

A zaczęło się tak niewinnie: od adaptacji Adelheid Wette, młodszej siostry Humperdincka, która w 1889 roku wpadła na pomysł, żeby w święta urządzić swoim córkom kukiełkowe przedstawienie Jasia i Małgosi. Brat miał tylko dopisać muzykę do czterech towarzyszących sztuce piosenek. Domowy teatrzyk zrobił taką furorę wśród gości, że rodzeństwo rozbudowało go do postaci pokaźnego singspielu z fortepianem. Dwa lata później Humperdinck kończył już prawdziwą trzyaktową operę Hänsel und Gretel – do libretta Adelheid, która pominęła w swej wersji najbardziej drastyczne sceny z baśni, dodając w zamian kilka dobrodusznych postaci, które wspomogą protagonistów w drodze do szczęśliwego finału.

Co się jednak w libretcie scukrzyło, zachowało pierwotną grozę i tajemnicę w partyturze. Fabularne korzenie słynnej baśni braci Grimm sięgają przecież czasów wielkiej klęski głodu, pierwszego z kryzysów, które dotknęły czternastowieczną Europę. Po serii surowych zim nastały chłodne wiosny i deszczowe lata. Ziemia nie chciała ani wyschnąć, ani się rozgrzać, ani tym bardziej rodzić. Ludzie zaczęli jeść psy i zwierzęta robocze. Resztki ziarna siewnego utłukli na mąkę. Polowali na żaby, gotowali korę, wydłubywali larwy ze spróchniałych pni. W desperacji pozbywali się słabszych dzieci, zostawiając je na pastwę losu i dzikich zwierząt – w leśnych ostępach, jak najdalej od domu, żeby nie udało im się odnaleźć drogi powrotnej. Jak w baśni o rodzeństwie porzuconym z woli macochy, ale za zgodą ich ojca drwala, który dał się przekonać, że w przeciwnym razie będzie musiał wyciosać deski na trumny dla całej czwórki.

Lucy Bailey, reżyserka Jasia i Małgosi w LFO, postanowiła przywrócić operze Humperdincka choć odrobinę tamtej frustracji i mroku. Przed przyjazdem do Anglii obawiałam się, że nie zachowa umiaru, że na koniec nie oprze się pokusie okrucieństwa pierwowzoru. Nazwisko Bailey, jednej z najważniejszych postaci współczesnego teatru brytyjskiego, wzbudzało we mnie automatyczne skojarzenia z jej słynnym Tytusem Andronikiem, wystawionym w Shakespeare’s Globe dokładnie dwadzieścia lat temu – w inscenizacji tak wstrząsającej, że widzowie mdleli na każdym spektaklu. Uświadomiłam sobie dopiero w Longborough, że kariera artystki zaczęła się od fascynacji operą, że Bailey uczyła się zawodu nie tylko w teatrach dramatycznych, ale i w Glyndebourne, a w Wexford debiutowała jeszcze w latach osiemdziesiątych.

Zapewne dlatego w Hänsel und Gretel żadnej granicy nie przekroczyła. Dostrzegła zarówno w libretcie, jak w partyturze, że z pierwowzoru literackiego ostała się głównie opowieść o dojrzewaniu do odpowiedzialności i wyciąganiu wniosków z popełnionych błędów, wciąż jednak naznaczona lękiem epoki – żeby dziecięcy bunt przeciw władzy rodzicielskiej nie przerodził się trwale w nienawiść. W przedstawieniu w Longborough rolę Czarownicy wykonuje ta sama śpiewaczka, która wciela się w Matkę – co jest praktyką stosowaną dość często w wykonaniach Jasia i Małgosi, przeważnie ze względów praktycznych. Bailey poszła jednak tropem braci Grimm, którzy w każdym kolejnym wydaniu baśni sugerowali coraz dobitniej, że zabijając czarownicę, dzieci w rzeczywistości zgładziły swoją złą macochę. Tam jednak historia rozgrywa się w szerszym planie czasowym. W złagodzonej wersji Humperdincka bliźnięta zostaną odnalezione przez rodziców po całonocnych poszukiwaniach w lesie. Co nie przeszkodziło Bailey przenieść motyw matkobójstwa w sferę dziecięcych fantazji, podsycanych zapewne strachem i głodem.

Scena z II aktu. Fot. Matthew Williams-Ellis

Atmosferę przerażającej nędzy reżyserka buduje sprawnie od samego początku spektaklu. Pierwsze dwa akty rozgrywają się w monochromatycznej przestrzeni (scenografię przygotowała Anisha Fields, projektantka kostiumów do znakomitej ubiegłorocznej inscenizacji Peleasa i Melizandy w LFO, całość – jak zwykle zjawiskowo – oświetlił Ben Ormerod). W akcie pierwszym przeważa brudna biel wnętrza chatki miotlarza, z podłogą umorusaną sadzą i ścianami pobazgranymi węglem przez dzieci. W drugim akcie koślawe rysunki rachitycznych, bezlistnych drzew zastępują las – w bardzo podobnej przestrzeni, jak w akcie poprzednim, tyle że przedstawionej w negatywie; tym razem dominuje czerń, na której tle majaczą szarobiałe gałęzie. Kolory, z przewagą intensywnej czerwieni, pojawiają się dopiero w trzecim akcie, którego akcja toczy się w domu Czarownicy.

Bailey buduje nastrój grozy z tego, co niewidzialne, czai się w głębi sceny albo pod nią. Czarownica wygląda jak Matka, tylko bogato ubrana: w czerwoną suknię jak żywcem wyjętą z planu filmu Cruella, w równie czerwone szpilki i białą perukę złej królowej z ilustracji do wiktoriańskich książek dla dzieci. Nie ma tu domu z piernika, nie widać pieca, w którym spłonie starucha, cały trzeci akt przypomina halucynację, w której obrazy niczym z Alicji w krainie czarów mieszają się ze strzępami dziecięcych wspomnień. Jaś i Małgosia budzą się pod wielką kołdrą wzbudzającą nieodparte skojarzenia z odświętnym obrusem w biało-czerwoną kratkę, uwięzionego Jasia, któremu tylko głowa wystaje znad sceny, Czarownica tuczy gęstą ryżową papką, której bliźniaki najadłyby się dzień wcześniej, gdyby nie potłukł się dzbanek z mlekiem. Kiedy już będzie po wszystkim, zniknie czerwień, lecz inny kolor się nie pojawi: odczarowane piernikowe dzieci, uratowane rodzeństwo i wciąż tak samo nędzni, ale szczęśliwi rodzice, odśpiewają radosny finał w mroku czarnego lasu i zapewne wrócą do swych okopconych chatek. Bogatsi jednak o doświadczenie, że lepiej trzymać się razem w tych strasznych czasach.

Lee Bisset jako Czarownica. Fot. Matthew Williams-Ellis

Wiele ukrytych skarbów wydobyła z tej partytury Karen Kamensek, prowadząc orkiestrę festiwalową w sile około pięćdziesięciorga muzyków z werwą, iskrą humoru, a gdzie było trzeba, stosowną powagą. Akcentując dobitnie, ale z wyczuciem, wszelkie „wagneryzmy” utworu – z tym lepszym skutkiem, że niespełna dwa tygodnie wcześniej w wykonaniu zespołu LFO wybrzmiały ostatnie akordy Tristana pod batutą Anthony’ego Negusa. Doskonale też poprowadziła śpiewaków, w większości dopiero rozpoczynających karierę, co dotyczy również pary dwojga głównych bohaterów, świetnie dobranych zarówno postaciowo, jak i wokalnie (przepiękny liryczny sopran Rosalind Dobson w partii Małgosi i tylko odrobinę cięższy, choć stosownie „bliźniaczy” sopran Jasia w osobie Joanny Harries). „Emerging artists” sprawili się też bez zarzutu w mniejszych rolach (Laura Fleur jako Piaskun, oraz brawurowa, także aktorsko, Kelli-Ann Masterson w partii Duszka Rosy). Lee Bisset, po tryumfach wagnerowskich na tutejszej scenie, zwłaszcza w partiach Izoldy i Brunhildy, wzięła na siebie podwójną, mezzosopranową rolę Matki/Czarownicy – kradnąc przedstawienie przede wszystkim jako fenomenalna aktorka, bo w jej urodziwym głosie słychać już wyraźne oznaki zmęczenia. Wspaniałym Ojcem okazał się Darren Jeffery, śpiewak niezwykłej kultury, dysponujący miękkim i ciepłym, idealnie wyrównanym w rejestrach bas-barytonem. Słowa uznania należą się też Davidowi Eatonowi – za przygotowanie Longborough Youth Chorus, złożonego w lwiej części z dzieci miejscowej wspólnoty.

I tylko jedno mnie zaskoczyło – że na widowni dzieci było jak na lekarstwo, mimo że operę wykonywano po angielsku, w bardzo zręcznym i przystępnym tłumaczeniu Davida Pountneya. Czyżby rodzice uznali, że zbyt okrutna to baśń? A może wstydzili się własnych wzruszeń, bo to przecież opowieść nie tylko o głodzie, lecz i zachwianym poczuciu bezpieczeństwa – jak najbardziej aktualnym koszmarze współczesnego świata?

Prorocza to noc!

Kiedy czytałam Lato Muminków w dzieciństwie, nie wytropiłam w tej cudownej książeczce nawiązań do twórczości Szekspira, na czele ze Snem nocy letniej. Rozpoznałam natomiast atmosferę teatru „od kuchni”, bo warszawski Teatr Wielki był wówczas moim drugim domem. Jeśli są Państwo ciekawi, dlaczego moja książka nazywa się Dom, w którym śpiewa, zdradzę, że to aluzja do podtytułu rozdziału trzeciego Lata – tego samego, w którym Homek porwał szablę z półki, wypadł na korytarz, pchnął niewidzialnego wroga i doznał szoku, przekonany, że zabił pana Rekwizytornię.

Jeśli są Państwo ciekawi, jak się pisze taką długą książkę jak moja, zdradzę, że metodą prób i błędów, pieczołowicie korygowanych przez Annę Wrońską, która zajęła się prawdziwą redakcją tej pracy, nie zaś poprawianiem „lub” na „bądź” i żmudnym zacieraniem oznak indywidualnego stylu autora, co niestety jest przywarą wielu jej kolegów i koleżanek po fachu. Za co jestem szczerze wdzięczna, choć redaktorka czasem bywała bezwzględna. Na przykład kiedy posłałam do wydawnictwa fragment tekstu, który miał być SŁOWNICZKIEM najważniejszych pojęć, a wyszedł mi kolejny rozdział, na domiar złego w dużej mierze niezwiązany z opisywanymi przeze mnie gmachami. Trafił więc do przysłowiowego kosza, ale postanowiłam go dziś przedstawić Czytelnikom – jako próbkę mojego stylu właśnie, i być może zapowiedź kilku artykułów na całkiem inne tematy, które w tej publikacji tylko rozproszyłyby uwagę odbiorców, ale same w sobie wciąż wydają mi się ciekawe.

Ostatecznie słowniczek powstał i znajdą go Państwo na końcu Domu, w którym śpiewa. Samą książkę można kupić między innymi w księgarni Centrum Architektury (https://centrumarchitektury.org/produkt/dom-w-ktorym-spiewa/). Jeśli ktoś woli najpierw sobie pooglądać, zapraszamy choćby do Najlepszej Księgarni przy Cieszkowskiego na warszawskim Starym Żoliborzu. A Rozdział, Który Do Niczego Nie Pasował – znajdą Państwo poniżej, wraz ze zdjęciami z teatrów, o których w książce nie piszę. Nie wyobrażajcie sobie – tu zacytuję szczurzycę Emmę – że życie w teatrze jest tańcem po płatkach róż.

***

Przy opisie wnętrz gmachów operowych posługuję się terminologią przyjętą przez historyków teatru, nie zawsze jasną dla czytelników nieobeznanych z tematem. Zacznijmy od pojęcia teatro all’italiana, w węższym znaczeniu odnoszącego się do przestrzeni scenicznej nazywanej po polsku także sceną pudełkową – od niemieckiego Guckkasten (dosłownie „pudło do patrzenia”), jarmarcznej rozrywki polegającej na podpatrywaniu przez specjalną soczewkę dekoracji wymalowanej na tylnej ścianie zamkniętego pudła. Głównym zadaniem tak skonstruowanej sceny było stworzenie sugestywnej iluzji teatralnej przez wyraźne rozgraniczenie przestrzeni gry i odbioru. W dawnych teatrach osiągano ten efekt dzięki obudowaniu otworu scenicznego ramą prosceniową – zwaną też portalem albo po prostu ramą lub łukiem proscenium, czyli przedscenia, odrobinę wysuniętego w stronę widowni i oddzielonego kurtyną od sceny właściwej. Rama proscenium wyznaczała umowną granicę między toczącą się wewnątrz akcją a obserwującą ją z zewnątrz widownią. Richard Wagner postanowił jeszcze dobitniej zaznaczyć ową granicę w swoim Festspielhaus w Bayreuth, dzieląc proscenium dwiema osobnymi ramami, żeby maksymalnie pogłębić iluzję oddalenia publiczności od tego, co działo się na scenie właściwej.

W szerszym znaczeniu określenie „teatr w stylu włoskim” odnosi się do modelu architektonicznego sceny wraz z widownią, który obowiązywał powszechnie – nie tylko w teatrach operowych – co najmniej do początku XX stulecia. W zmodyfikowanej formie pojawia się też w niektórych projektach XXI-wiecznych, po części dlatego, że z biegiem lat urósł do rangi symbolu pewnej koncepcji teatru, przez wielu melomanów nadal nierozerwalnie łączonej z teatrem operowym. Próby zerwania z tym wypróbowanym schematem pojawiły się już w końcu XIX stulecia – na czele ze wspomnianym już teatrem w Bayreuth. Przyjmowały się jednak opornie, choć w wielu projektach modernistycznych, zwłaszcza niemieckich, otworzyły perspektywę stworzenia widowni prawdziwie demokratycznej, gwarantującej wszystkim odbiorcom podobne doświadczenia wizualne i akustyczne, a tym samym równą intensywność przeżycia teatralnego.

Włoski model teatru zaczął się kształtować jeszcze przed narodzinami opery – za sprawą renesansowych architektów, którzy stopniowo wprowadzali rozwiązania stosowane w konstrukcji teatrów starożytnych w tradycyjną, prostokątną przestrzeń teatru dworskiego. Tak z czasem powstała wielokrotnie opisywana w mojej książce widownia w kształcie podkowy, z płaskim lub lekko nachylonym parterem i kilkoma kondygnacjami lóż.

Scena i fragment widowni Teatro San Carlo w Neapolu, widziane z loży królewskiej. Po bokach sceny wspomniane niżej loże prosceniowe. Fot. Viva-Verdi

Posiadacze najtańszych miejsc tłoczyli się na stojąco na parterze (czego ślad pozostał w angielskiej nazwie tej kondygnacji, czyli stalls), w lożach rezydowali arystokraci, później zaś bogaci kupcy i mieszczanie, umilając sobie spektakl przyjmowaniem gości, a jeśli loża dysponowała własną kuchnią, także raczeniem ich kolacją. Najbardziej uprzywilejowani widzowie oglądali przedstawienie z obszernej i bogato zdobionej loży reprezentacyjnej (czasem zwanej też lożą dworską), usytuowanej centralnie naprzeciw sceny, pnącej się przez dwie albo trzy kondygnacje, z reguły wyposażonej w osobne wejście i przedpokój. Do cesarskich, królewskich i książęcych lóż mieli dostęp nie tylko członkowie panujących rodzin, lecz także ich specjalni goście oraz wysoko postawieni dworzanie. Niektórzy władcy woleli jednak podziwiać spektakl z ulokowanych po bokach sceny lóż prosceniowych, które w języku włoskim zyskały nazwę barcaccia – dość ironiczną, lecz mimo to celną, zważywszy na ich faktyczne podobieństwo do pękatych szalup okrętowych.

Praktyka wznoszenia lóż dworskich zanikła wraz z upadkiem systemu feudalnego. W teatrach, w których się zachowały, służą dziś jako loże honorowe (po włosku palco d’onore). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że polskie słowo „loża” zostało zapożyczone ze słownika architektury niezwiązanej z budowlami teatralnymi i bywa czasem mylące. We Włoszech na określenie tych wyodrębnionych pomieszczeń do dziś używa się słowa palco, które wywodzi się z tego samego rdzenia, co nasz balkon. Włoski termin loggione nie odnosi się do lóż, tylko do najwyższej kondygnacji widowni, w większości języków określanej mianem galerii i dostępnej dla posiadaczy najtańszych biletów.

Odległość poszczególnych lóż od loży reprezentacyjnej, zapewniającej gościom najlepszą widoczność sceny, świadczyła o statusie bywalców. W uproszczeniu – im wyżej i dalej na boki, tym niższa pozycja użytkownika. Relikty tej symbolicznej hierarchii można zaobserwować także w późniejszych teatrach, gdzie likwidowano przynajmniej część lóż na górnych kondygnacjach, a przestrzeń rozgrodzoną przepierzeniami zastępowano ciągłymi rzędami tańszych siedzeń. Najuboższa publiczność korzystała z miejsc na usytuowanej tuż pod sufitem galerii, która w każdym języku doczekała się mnóstwa dowcipnych określeń, związanych z jej „podniebną” lokalizacją. W Polsce mówiło się na nią jaskółka, raik albo z francuska paradyz. Niemcy nazywali ją Olimpem, Włosi piccionaia, czyli gołębnikiem. Starsi mieszkańcy Wysp Brytyjskich wciąż określają galerię dla ubogich dumnym sformułowaniem The Gods.

Najwyższa, „podniebna” kondygnacja widowni Teatro Amintore Galli w Rimini. Fot. Sandro Gazzilli

Na zupełnie innej zasadzie kształtowały się określenia parteru, prawie w każdym języku odzwierciedlające inny aspekt tej teatralnej przestrzeni, która z zatłoczonej „stajni” dla poślednich widzów przeistoczyła się stopniowo w sektor niemal równie prestiżowy, jak loże pośrodku pierwszego balkonu. Polski parter, z francuskiego parterre, oznacza po prostu najniższą, „przyziemną” kondygnację gmachu. Niemieckie Parkett wywodzi się od francuskiego rzeczownika parquet, którym pierwotnie nazywano przestrzeń zamkniętą, ogrodzoną – w tym przypadku kondygnacjami lóż. Angielskie słowo stalls odnosi się do funkcji tej przestrzeni, włoskie platea, zapożyczone z greki przez łacinę – do jej rodowodu w kontekście ewolucji teatro all’italiana (znaczy bowiem coś dokładnie odwrotnego niż Parkett, mianowicie przestrzeń otwartą, na przykład dziedziniec, na którym odbywały się kiedyś przedstawienia teatru dworskiego).

Dystans między sceną a widownią operową zwiększało też miejsce przeznaczone dla muzyków orkiestry, czasem zwane orkiestronem, częściej jednak fosą lub kanałem orkiestrowym. Pierwsze orkiestrony pojawiły się w teatrach włoskich i francuskich już w XVII wieku, niemniej praktyka umieszczania muzyków w kanale poniżej poziomu sceny przyjęła się na dobre dopiero w XIX stuleciu. Rozmiary kanału orkiestrowego zależą od wielu czynników, przede wszystkim od wielkości samego teatru, choć projektanci większości nowych gmachów przewidują zarówno możliwość pomieszczenia w kanale ponad stuosobowej orkiestry, niezbędnej do wykonania utworów Richarda Wagnera i Richarda Straussa, jak i korektę tej przestrzeni w przypadku dzieł wymagających znacznie mniejszej obsady – włącznie z możliwością całkowitego zamknięcia fosy. Absolutnym ewenementem do dziś pozostaje wpuszczony głęboko pod scenę i niewidoczny dla publiczności kryty kanał orkiestrowy w Bayreuth – słynna „mistyczna otchłań”, z której dźwięk dobywa się w sposób niepojęty nawet dla współczesnych bywalców festiwalu.

Nad sceną zaś rozpościera się przestrzeń, w której kryją się urządzenia do transportu dekoracji – na sznurach, linach i tak zwanych sztankietach, czyli ruchomych belkach z rur i kratownic z przymocowanymi do nich wciągarkami – oraz elementy sprzętu akustycznego i oświetleniowego. Dawniej nazywana sznurownią, dzisiaj po prostu nadsceniem, mieści się wewnątrz konstrukcji, która nie doczekała się jeszcze spójnego terminu w polszczyźnie. W książce określam ją mianem bryły nadscenia, choć często mnie korci, by dokonać kalki z języka angielskiego i nazwać ją „wieżą” – bo pełni nie tylko funkcję praktyczną, ale też symboliczną, niczym wieża gotyckiej katedry. Wznosząc się ponad gmachem, odzwierciedla potęgę tworzonej w nim sztuki, dominuje nad okolicą, ułatwia nawigację w miejskim pejzażu.

Nadscenie Staatstheater Bern w Szwajcarii. Fot. Philipp Zenker

Ze wszystkich wspomnianych wyżej odniesień wyłania się obraz teatru rozsadzającego wszelkie ramy, w jakich chcielibyśmy go zamknąć, teatru wielkiego ponad wszelkie pojęcie. I takim teatr operowy jest w istocie, choć z biegiem lat zmieniały się czynniki warunkujące jego przestrzeń. Powierzchnia największych scen na świecie – między innymi Teatru Wielkiego-Opery Narodowej – nie zawsze idzie w parze z najpojemniejszą widownią. I na odwrót – gmach mediolańskiej La Scali, który rzekomo można by zmieścić w całości na scenie warszawskiego teatru, liczącej ponad 1100 metrów kwadratowych, na każdym przedstawieniu gości przeszło dwieście widzów więcej niż TW-ON.

Zmieniły się też proporcje między przestrzenią teatru właściwego a przestrzenią dostępną dla publiczności. W pierwszych teatrach operowych przestrzeń odrębnego spektaklu z udziałem widzów właściwie nie istniała. Z czasem zaczęła się wzbogacać o pomieszczenia określane zbiorczym terminem foyer, którego źródłosłów wywodzi się z łacińskiego słowa focus, oznaczającego pierwotnie ognisko domowe, później zaś punkt zapalny, miejsce potencjalnego zderzenia odmiennych przekonań, punktów widzenia i opinii. Zarazem jednak strefę publicznej prezentacji, przestrzeń równoległego teatru, który rozgrywał się w przeznaczonych do oficjalnych przyjęć i koncertów Salach Apollińskich, nazywanych imieniem boskiego patrona piękna, muzyki i poezji; na imponujących Wielkich Schodach, gdzie spotykali się wszyscy bohaterowie przedstawienia z udziałem publiczności, zanim rozeszli się na widownię, a w przerwie spędzili swój czas albo w palarniach dla mężczyzn, albo eleganckich salonach dla kobiet. Ten mieszczański performans udało się przełamać dopiero w teatrach modernistycznych drugiej połowy XX wieku, których zdemokratyzowane wnętrza, otwarte na zewnątrz, projektowano zgodnie z socjologiczną koncepcją „trzeciego miejsca” po domu i stanowisku pracy – łącząc przestrzeń doznań artystycznych z neutralną przestrzenią zacieśniania międzypokoleniowych i ponadkulturowych więzi społecznych.

Dopełnieniem – być może nawet esencją – tych operowych cudów jest rozbrzmiewająca w teatrach muzyka, coś, co przemienia choćby najpiękniejszy gmach w ciepły dom, w którym śpiewa. O tym zaś decyduje najbardziej ezoteryczny parametr operowej przestrzeni: czas pogłosu, definiowany zwykle jako proces zanikania energii dźwięku po ucichnięciu źródła. Fachowcy kojarzą to zjawisko z liczbą sekund niezbędnych do spadku ciśnienia akustycznego o 60 decybeli w stosunku do poziomu wyjściowego. Wpływają na to najrozmaitsze czynniki: począwszy od wilgotności i temperatury pomieszczenia, przez rodzaj użytych w konstrukcji materiałów, aż po lokalizację źródła dźwięku. Jakość brzmienia nie jest wprawdzie tożsama z zalecaną długością pogłosu, pozostaje jednak faktem, że w teatrach operowych – gdzie słowo odgrywa rolę w zasadzie równorzędną z muzyką – powinien on być znacznie krótszy niż w sali koncertowej, niemniej plasować się w ściśle określonych ramach między 1,3 a 1,6 sekundy. W przeciwnym razie tekst dotrze do odbiorcy zniekształcony, pusty, odarty ze znaczeń.

Mam nadzieję, że tekst mojej książki trafi bez przeszkód do czytelników – nawet tych, którzy nie mieli dotąd do czynienia z magią teatru operowego.

Pochwała opowieści

Wkrótce znów się tutaj zaroi od recenzji i relacji, więc dla chwili wytchnienia od niemożebnych upałów proponuję już teraz wybiec myślą w przyszłość – ku nadchodzącym sezonom w filharmoniach – a zarazem cofnąć się pamięcią do marcowego koncertu RSO Wien pod batutą Marin Alsop i z udziałem Bruce’a Liu, który zagrał partię solową w I Koncercie Chopina, w katowickiej siedzibie NOSPR. Napisałam wtedy krótki esej o układaniu programów koncertów: rzecz jasna, w kontekście tamtego wieczoru, na zamówienie organizatorów.

A ponieważ obiecałam też informować Państwa na bieżąco o wydarzeniach związanych z niedawną premierą Domu, w którym śpiewa, donoszę z radością, że w najbliższą środę, 5 sierpnia o 18.30, będzie można się ze mną zobaczyć na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie. Rozmowę – przed projekcją filmu Tina Turner: 50 lat na scenie, takie ładne zestawienie – poprowadzi Łukasz Strusiński, całość odbędzie się w ramach festiwalu Ogrody Muzyczne, znajdzie się też okazja, żeby kupić książkę. Zapraszamy!

***

Współczesne filharmonie przyzwyczaiły nas do koncertów układanych według myśli przewodniej – co ciekawe, niekoniecznie powiązanej z materią muzyczną utworów. Programy skupiają się wokół pojedynczej idei bądź wydarzenia historycznego. Słuchacze uczą się plasować twórczość ulubionych kompozytorów w szerszym kontekście, tropić pokrewne wątki w dziełach odległych o całe epoki, doszukiwać się podobieństw w muzyce pozornie obcych sobie światów.

Przestaliśmy traktować koncert jak opowieść, zwartą dramaturgicznie i pełną napięcia, które wynika z różnic i kontrastów, nie zaś łączących utwory pokrewieństw. Organizatorzy rozmyślnie odchodzą od przebrzmiałego rzekomo wzorca, na którym wychowały się pokolenia melomanów: zestawienia uwertury z koncertem solowym, po których następuje wykonanie symfonii lub innej kompozycji orkiestrowej. Odsyłają ten schemat do lamusa, jako sztampowy, ograniczający wyobraźnię, zakorzeniony w słusznie minionej tradycji. Niektórzy nazywają go „dziewiętnastowiecznym” i doszukują się jego początków w połowie lat trzydziestych tamtego stulecia, kiedy na czele lipskiego Gewandhausu stanął Felix Mendelssohn, zastąpił dawne koncertowe potpourri porządkiem muzycznej uczty z wymienionych powyżej trzech dań i wkrótce znalazł naśladowców w całej Europie.

Tyle że to nieprawda. Mendelssohn trzymał się innej zasady, istotnie układając programy koncertów z trzech skontrastowanych elementów – najczęściej muzyki kompozytorów uznanych, zapomnianych i swojej własnej – ale łączył je w znacznie bardziej rozbudowane całości, przeplatając arie i sceny z oper z fragmentami muzyki teatralnej, a kantaty z symfoniami, których poszczególne części zdarzało mu zastąpić ad hoc wyimkami z odrębnych kompozycji orkiestrowych. Podobnie wyglądały programy paryskich koncertów z udziałem orkiestr Jules’a Pasdeloupa, Édouarda Colonne i Charles’a Lamoureux, których zacięta rywalizacja w ostatniej ćwierci XIX wieku przyczyniła się walnie do rozwoju francuskiej symfoniki.

Wzorzec uwertura-koncert-symfonia utrwalił się ostatecznie dopiero z początkiem ubiegłego stulecia. I być może przetrwałby do dziś, gdyby organizatorzy życia muzycznego nie zaprzepaścili leżącej u jego podstaw zasady. To nie może być nudny obiad z trzech dań z deserem. To powinien być filharmoniczny odpowiednik filmu zrealizowanego według recepty Hitchcocka – najpierw trzęsienie ziemi, a potem napięcie już tylko rośnie.

Bernstein prowadzi II Symfonię Mahlera na festiwalu w Tanglewood, 1970. Fot. Heinz Weissenstein

Można więc zacząć od słynnej z szalonych zmian metrum uwertury do Kandyda Leonarda Bernsteina, która już w 1957 roku, kilka miesięcy po premierze operetki na Broadwayu, zabrzmiała pod batutą kompozytora na koncercie New York Philharmonic. Przed upływem dwóch lat weszła do repertuaru prawie stu orkiestr amerykańskich, wykorzystywana od tamtej pory jako błyskotliwy concert opener, czyli utwór rozpoczynający pierwszą część wieczoru. Co bardziej istotne, rozkochała publiczność w samym Kandydzie. Melomani od sześciu dekad z górą walą do teatrów na całym świecie, a potem nucą „wenecki” walc What’s the Use, w którym gromadka oszustów i wymuszaczy ubolewa nad niedostatecznym zyskiem ze swej szubrawczej działalności; pękają ze śmiechu przy Dear Boy z epizodu lizbońskiego, w którym Pangloss – mentor Kandyda – zachowuje niewzruszony optymizm mimo złapania syfilisu od ślicznej pokojówki Paquette; i zachwycają się Glitter and Be Gay, arcytrudną i arcyśmieszną parodią „arii z klejnotami” z Fausta Gounoda, śpiewaną przez Kunegundę, szczęśliwą kochankę paryskiego kardynała i żydowskiego kupca.

Potem można odrobinę ochłonąć przy pierwszych dźwiękach Koncertu e-moll, by już po chwili sobie uświadomić, że Chopin – mimo pozorów wierności stylowi brillant – akurat w tym utworze go przełamuje: świeżością natchnienia, chłopięcą żarliwością, typowo już romantycznym uniesieniem, które górują nad całą narracją, wolną od ograniczeń formy, naznaczoną geniuszem swobodnej improwizacji, snutą bardziej w rytm serca niż zgodnie z dyktatem rozumu. Konia z rzędem temu, kto nie poczuje gwałtownego przypływu napięcia z nadejściem wolnej części środkowej, ostatniego manifestu młodzieńczej miłości kompozytora; kto nie usłyszy w melancholijnym Larghetto nieistniejącej arii w wykonaniu „Panny Gładkowskiej, biało, z różami na głowie, do twarzy prześlicznie ubranej”. Jakby cofnęła się fala wzburzonych uczuć. W tej właśnie części kryje się sedno oryginalności utworu: kto wie, czy nie istotniejsze niż beethovenowski rozmach Allegro maestoso i błyskotliwa stylizacja motywów krakowiaka w finałowym Rondo – Vivace.

Prokofiew podczas pierwszego pobytu w Chicago, 1918. Fot. z archiwum Chicago Symphony Orchestra Association

Później trzeba ten ogień nie tylko podtrzymać, ale i bardziej podsycić: fragmentami arcydzieła Prokofiewa, który w końcu lat 30. ubiegłego wieku postanowił się zmierzyć z geniuszem Szekspira. Próba skomponowania opery na podstawie Hamleta skończyła się fiaskiem. Udało mu się za to opowiedzieć bez słów historię nieszczęsnych kochanków z Werony – w trzyaktowym balecie z epilogiem Romeo i Julia. A zarazem, bezwiednie, oddać w tej niezwykłej muzyce gęstniejącą atmosferę stalinowskich represji: dramat rozpaczliwie przełamywany humorem, przemoc zderzoną z czułością. W wersji pierwotnej Prokofiew zakończył swój balet happy endem, argumentując, że „umarli nie tańczą” – jakby chciał zakląć nieubłagany bieg historii, uwierzyć, że przecież będzie dobrze, że artysta nie musi zajmować się polityką. Jak często bywa w takich przypadkach, polityka zajęła się artystą. Balet, zrazu niedopuszczony na scenę przez władze ZSRR, doczekał się premiery w Brnie, w grudniu 1938 roku – tym samym, w którym Prokofiew po raz ostatni uzyskał zgodę na wyjazd z kraju.

W programie tego koncertu receptę Hitchcocka zrealizowano z nawiązką. Najpierw trzęsienie ziemi, potem cofnie się morze, w końcu nadejdzie tsunami.