MaLaScala

Zaczęła się jesień, a wraz z nią nowy sezon, w którym będzie nie tylko okazja do spotkań z muzyką, ale też samym Upiorem we własnej osobie. Na początek zaproszenie dla mieszkańców i bywalców Warszawy – zwłaszcza dla moich sąsiadów z Pragi, bo miejsce, gdzie szykuje się „performans operowy” pod tym intrygującym, wieloznacznym tytułem, leży w samym sercu prawobrzeżnej dzielnicy. Współorganizatorami wydarzenia są Centrum Architektury, wydawca mojej książki Dom, w którym śpiewa, oraz Uśpiona Księgarnia, jedna z najmniejszych, najsympatyczniejszych i najlepiej prowadzonych księgarń w stolicy. Pomysłodawcami i kuratorami jest zaś dwoje kontrabasistów orkiestry TW-ON – Agnieszka Detko i Tomasz Januchta, współzałożyciel Uśpionej wraz z Olą Bartelską. Dołączy do nich sopranistka Lidia Kitlińska, również związana z warszawską Operą Narodową. Rozmowę o przestrzeniach opery, o architekturze teatrów operowych i o śpiewie, dla którego wznosi się specjalne budynki, poprowadzi Agnieszka Rasmus z Centrum Architektury. Nie mogę się doczekać, bo sama nie mam pojęcia, jakie niespodzianki szykują organizatorzy. Na razie tylko zapewniają, że 8 października, przez półtorej godziny począwszy od 18.00, Uśpiona przy Stalowej 6 stanie się „księgarnią, w której śpiewa”. Zapraszamy serdecznie! Obecność nieobowiązkowa, ale bardzo mile widziana.

The First Season After the Loss

Helmut Stürmer died last October, less than two months after the premiere of Pompeo Magno at Bayreuth Baroque. He designed the sets for Cavalli’s opera and, two years before that, to Handel’s Flavio – two productions, directed by Max Emanuel Cenčić, which are among the most wonderful theatrical experiences of my life. Stürmer was born in Timișoara, the former capital of the multiethnic Banat region, a city called, not without reason, a “little Vienna”. He was a descendant of the Danube Swabians, brought to the region during the reign of the Habsburgs. When he decided to emigrate to West Germany, he was not yet forty and the Ceaușescu regime was at its peak. Critics would later write that his set designs were seductive and sensual, referring, without nostalgia, to an order that was no longer there. According to the Romanian-born French theatre scholar Georges Banu, he was the most important collaborator of the Romanian visionary Silviu Purcărete, with whom he worked on over thirty productions, including operatic ones. Their legendary Faust, after Goethe, in which Stürmer was responsible not only for the sets, but also for the lighting, was performed over three hundred times all over the world.

That is why I wondered for months how Cenčić would be able to stage Handel’s Flavio, for I suspect that Stürmer managed to prepare only an outline of a vision of his next project for Bayreuth Baroque. In the end it was completed by Corina Gramosteanu, author of the costume designs for the above-mentioned two productions at the Margravial Opera House. The end result is a staging that is visually more understated, uses elements of Stürmer’s previous designs, but above all is surprisingly dark. The reason may be not just the director’s quite intriguing concept (of which more later), but simply grief over the death of the great set designer, whose imagination and sense of theatre undoubtedly contributed to the extraordinary success of the young festival.

Floridante was premiered in 1721, at a time when Handel began to seriously worry about competition from Bononcini, who captivated the King’s Theatre regulars with the simplicity of his memorable tunes, enchanting melodiousness of phrasing and transparency of texture. Handel decided to pander to the public’s taste and write an opera that would be as popular as the works of his rival. The success was tremendous: in its first season Floridate was performed twenty-two times and there were several revivals in the composer’s lifetime. However, it was later forgotten and failed to arouse much interest among contemporary performers, complaining about its dramaturgical weakness, absurdity of the libretto as well as lack of psychological depth in the characters.

Floridante. Sonja Runje (Elmira), Max Emanuel Cenčić (Floridante, Eva Zalenga (Rossane), and Bruno de Sá (Timante). Photo: Clemens Manser

Yet this did not stop musicologists from trying to decipher the opera’s political allusions. Some saw Oronte, a character blinded by greed, as a reference to John Churchill, Duke of Marlborough and Bononcini’s patron, while others formulated the rather far-fetched theory that Oronte the usurper represented the “foreign” King George of the House of Hanover; however, they were unable to explain why Handel would have endorsed a lampoon directed at his compatriot and undoubted benefactor. Let me add my two cents’ worth from a Central European perspective and cautiously suggest that the composer and his librettist, Paolo Antonio Rolli, were seeking to “depoliticise” the original work – that is, Francesco Silvani’s libretto – and set it in a safer context in order to avoid any potential trouble. The original piece, entitled La costanza in trionfo, was used in a 1696 Venetian opera by Marc’Antonio Ziani, in which the Persian king Oronte is called Gustavo and is a Norwegian “tyrant”, Floridante is called Sveno and is a Sarmatian prince, while his prisoner Lotario – Timante in Rolli’s version – is a mysterious French aristocrat. What if Silvani was making loose references to the events of the Swedish Deluge from a few decades earlier, with the “tyrant” being modelled on Charles X Gustav, who came to power in a kingdom that had acquired vast Norwegian territories following the Treaty of Brömsebro? If so, then the Sarmatian prince may have been one of the Polish magnates who at the beginning of the Swedish invasion naively sided with the King of Sweden and only later came to their senses, and Lotario – one of the French diplomats who helped bring about the Peace of Oliwa ending the long Polish-Swedish conflict. The problem is that Charles Gustav came from the same line of the House of Wittelsbach that brought George I to the British throne… In such a case shifting the action to ancient Persia would have been a sensible move, especially as the first wave of the popularity of One Thousand and One Nights was sweeping across the British Isles at the time.

We can come up with countless hypotheses and each would contain some gaps, which is why Cenčić decided to leave politics aside and take the sociological-moral approach, presenting Floridate as a story of a conflict between a sense of duty towards norms imposed by society and the right to choose one’s own path to happiness. Instead of looking for psychological depth in the three main male characters, he focused instead on the female protagonists of the opera: Rossane, Oronte’s daughter, in despair over the annulment of her betrothal to Timante, the defeated Prince of Tyre, and, above all, on her alleged sister Elmira, waiting for her promised marriage to General Floridante, who is returning from the victorious conquests with the Persian king’s army. The dashed matrimonial hopes of Rossane, who fails to recognise Timante in the captive named Gilcone, presented to her by the general, pale in comparison with the true tragedy of Elmira – first separated from Floridante, who falls out of favour with the king, then made to realise by Oronte that she is not his real daughter, finally terrorised by her stepfather, who intends to marry her.

Cenčić has rightly found similar dilemmas in the world of legal and social constraints of Jane Austen’s novels. However, while the decision to move the action – following the example of librettists of the past – to a different period seems entirely justified, the director’s suggestion in the programme notes that Elmira’s misfortunes can be compared to the fate of Anastasia Robinson, the first performer of the role, who entered into a socially unacceptable marriage with Charles Mordaunt, Earl of Peterborough, seems to be a superfluous alibi. The couple lived separately; Mordaunt acknowledged his wife shortly before his death; for more than a decade everybody had been convinced that Robinson was his mistress and this gave rise to numerous scandals as well as accusations of hypocrisy levelled at the singer, when she rejected inappropriate advances of the castrato Senesino, who sang the role of Floridante at the premiere.

Floridante. Sonja Runje and Gerrit Illenberger (Oronte). Photo: Clemens Manser

Let me repeat once again: we should not take the creative team’s explanations too much to heart, but judge their efforts from the perspective of our knowledge and sensibility. I will ignore the critical comments of some members of the audience who did not sense the atmosphere of Austen’s favourite books in Cenčić’s staging. They did not sense it, for the director drew primarily on the novel Mansfield Park, too hermetic for modern readers and, consequently, the most difficult in the English writer’s entire oeuvre. Hence the dark mood of the director’s story, set in  Stürmer’s monumental sets, expressively lit by Christoph Pöschko and brilliantly evoking the atmosphere of a wealthy landowner’s residence; hence the allusions to the psychopathic personality of a tyrant, emphasised by Domenica Regkou’s performance in the silent role of Oronte’s mistreated wife; hence the puzzling reactions of Rossane and Elmira, just as indifferent to their mother’s death as Sir Bertram’s daughters were when they heard of their father’s move to Antigua in Mansfield Park. There is no shortage of comic elements in the production – including the frail Timante’s struggles with an enormous umbrella held above the eponymous hero’s head, as well as the pantomime interludes featuring actors, which are characteristic of Cenčić’s style and serve to complement the narrative. This time, however, they were overshadowed by scenes straight out of a thriller: Oronte’s rape of Elmira, the violence against Floridante, and the regicide – which does not appear in the libretto – carried out to the rhythm of clubs furiously struck on the stage floor.

Despite the seemingly radical departures from the text of the opera, the staging is surprisingly coherent and there is no dissonance between what can be seen and the words uttered by the singers. This may be the greatest achievement of the director, who has managed to remove from Floridate the stigma of being a dramaturgically weak work with a plot convoluted to the point of absurdity. The work’s dramaturgy lies primarily in the music, which was expertly highlighted by Markellos Chrysiccos conducting the whole from the harpsichord. It was probably a good decision to choose the Wrocław Baroque Orchestra as this year’s festival resident ensemble: Floridante, a work that has been overlooked for years, calls for precisely such an ensemble – one that is flexible and responsive to the cues of a conductor with whom it does not work on a daily basis. Rediscovery of forgotten works is better served by rhythmic precision, conscious phrasing and lively pulse rather than by a desire to stamp an ensemble’s uniqueness on a performance. I am delighted that Violetta Szopa-Tomczyk, a pupil of Martyna Pastuszka, was at the first violin desk. She is a concertmistress in the truest sense of the word, combining virtuosity and a keen sense of style with an ability to inspire the rest of the musicians. Special praise should also go to the superbly prepared twelve-strong festival chorus.

Christophe Dumaux. Photo: Clemens Manser

Among the soloists I was struck by two carefully selected pairs of protagonists – Eva Zalenga and Bruno de Sá in the soprano roles of Rossane and Timante, as well as the contralto Sonja Runje and the countertenor Max Cenčić in the “more weighty” roles of Elmira and Floridante. All four gave exemplary performances, to say the least, although in Act I Zalenga’s voice sounded a bit too much soubrette-like; Runje, with her sensual, melancholic alto, was more consistent, but here and there she lacked volume and, consequently, expressive power (which, fortunately, did not apply to the extraordinary, superbly interpreted arioso “Notte cara” with its sudden change of mood in the accompagnato). Cenčić did not come into his own vocally until towards the end of Act I (in the exquisite duet with Elmira “Ah, mia cara”), but throughout the performance he consistently built up the character of an indomitable, dignified lover, right up to the harrowing prison scene in Act III. The brightest star in the cast was, however, Bruno de Sá, whose beautiful, technically phenomenal soprano voice has developed over recent seasons into a voice that finally gives us an idea of what soprano castratos might have sounded like on stage. I was less impressed by the other soloists: the decent but not particularly expressive Gerrit Illenberger as Oronte, a role that is a bit too low for him, and Yannis François, whose voice is quite nice but definitely too feeble for the high bass role of the satrap Coralbo.

Bruno de Sá, Wrocław Baroque Orchestra and Pedro Beriso. Photo: Clemens Manser

I decided to complement another opera premiere at Bayreuth Baroque with three vocal recitals, but not everything went according to plan. I missed the performance by the countertenor Maximiliano Danta, winner of the 2024 Cesti Competition, due to disruption on the German rail network. Christophe Dumaux’s recital, featuring Les Accents, left me with mixed feelings – the evening, devoted to musical images of nature in Handel’s music, was dominated by the French ensemble led by the phenomenal violinist Thibault Noally. Seven years ago Dumaux left me speechless at the Göttingen Festival. This time he seemed to be weary of his own legend: as if he were deliberately giving the instrumentalists centre stage, singing from a distance, with a nasal tone, his voice stripped of its former energy and brilliance. Two days later Julia Lezhneva cancelled her entire arie di baule tour, including her performance at the Margravial Opera House. She was replaced at the last moment by Bruno de Sá with his own set of the “suitcase arias” from operas by Handel, Hasse and Pergolesi, interspersed with instrumental music, including pieces by Telemann and Pisendel – at a concert hastily titled “Delirio d’amore” and preceded by just two rehearsals with the Wrocław Baroque Orchestra conducted by the harpsichordist Pedro Beriso. This time it was these artists who left me speechless: because of their spontaneous joy of playing and singing, their mutual support – essential in such situations – their lightness of touch and energy that made it possible to overlook a few inevitable slip-ups.

I left Bayreuth feeling fulfilled and confident in the festival’s future. At the same time I felt some regret that, following Helmut Stürmer’s death, everything here unfolded – to loosely refer to the words of Georges Banu – between the miracle of revelation and the mourning of loss. It will be interesting to see what will emerge from this next season.

Translated by: Anna Kijak

Architektura spektaklu

Obiecałam informować Państwa o nadchodzących wydarzeniach związanych z niedawną premierą mojej książki Dom, w którym śpiewa. Tym razem trudno się nawet tłumaczyć, że się zagapiłam: bilety na spacer architektoniczny w moim towarzystwie po foyer Teatru Wielkiego, organizowany przez Warszawski Pawilon Architektury ZODIAK we współpracy z TW-ON i Centrum Architektury, pod opieką kuratorską Agnieszki Rasmus-Zgorzelskiej, rozeszły się dosłownie na pniu. Ale do 26 września zostało jeszcze kilka dni i jest nadzieja, że miejsca się zwolnią. Dołączam link do wydarzenia, żeby mogli Państwo śledzić sytuację na bieżąco. A nuż komuś się uda dołączyć. Jeśli nie, proszę nie tracić otuchy: szykują się kolejne spotkania i niespodzianki. Pora też zajrzeć do księgarni internetowej Centrum Architektury (https://centrumarchitektury.org/produkt/dom-w-ktorym-spiewa/). W sprzedaży już naprawdę ostatnie egzemplarze Domu. 

https://app.evenea.pl/event/spacerteatrwielki/

Pierwszy sezon po stracie

Helmut Stürmer zmarł w październiku ubiegłego roku, niespełna dwa miesiące po premierze Pompeo Magno na festiwalu Bayreuth Baroque. To on przygotował scenografię do opery Cavallego, a dwa lata wcześniej, w tym samym miejscu, do Flavia Händla – dwóch spektakli w reżyserii Maxa Emanuela Cenčicia, które zaliczam do najwspanialszych doświadczeń teatralnych mojego życia. Stürmer urodził się w Timișoarze, dawnej stolicy wielonarodowego Banatu, mieście nie bez przyczyny zwanym „małym Wiedniem”. Był potomkiem banackich Szwabów, ściągniętych w te strony za panowania Habsburgów. Kiedy zdecydował się na emigrację do RFN, u szczytu reżimu Ceaușescu, nie miał jeszcze czterdziestu lat. Pisano o nim później, że tworzy scenografie uwodzicielskie, zmysłowe, odwołujące się bez nostalgii do porządku, którego już nie ma. Zdaniem francuskiego teatrologa Georges’a Banu był najważniejszym współpracownikiem rumuńskiego wizjonera Silviu Purcărete, z którym zrealizował przeszło trzydzieści spektakli, także operowych. Ich legendarny Faust według Goethego, w którym Stürmer odpowiadał nie tylko za scenografię, ale i reżyserię świateł, doczekał się ponad trzystu przedstawień na całym świecie.

Dlatego miesiącami zachodziłam w głowę, jak Cenčić poradzi sobie z wystawieniem Händlowskiego Floridante, bo przypuszczam, że Stürmer zdążył zarysować tylko wstępną wizję następnego projektu dla Bayreuth Baroque. Ostatecznie ukończyła go Corina Gramosteanu, autorka kostiumów do dwóch wspomnianych inscenizacji w Operze Margrabiów. Powstał spektakl bardziej oszczędny pod względem wizualnym, wykorzystujący elementy poprzednich scenografii Stürmera, przede wszystkim jednak zaskakująco mroczny. Być może nie tylko z uwagi na dość intrygującą koncepcję reżyserską (o której za chwilę), ale po prostu z żałoby – po wybitnym scenografie, którego wyobraźnia i wyczucie teatru z pewnością przyczyniły się do niezwykłego sukcesu młodego festiwalu.

Floridante miał premierę w 1721 roku, w czasie, gdy Händel zaczął na serio obawiać się konkurencji ze strony Bononciniego, który uwiódł bywalców King’s Theatre prostotą zapadających w pamięć melodii, urzekającą śpiewnością frazy i przejrzystością faktury. Händel postanowił zagrać pod publiczkę i stworzyć operę równie przebojową jak dzieła jego rywala. Z pełnym sukcesem: Floridante w pierwszym sezonie poszedł dwadzieścia dwa razy i był jeszcze kilkakrotnie wznawiany za życia kompozytora. Później jednak popadł w zapomnienie, nie wzbudził też większego zainteresowania współczesnych wykonawców, utyskujących na wątłą dramaturgię utworu, absurdalność libretta i brak głębi psychologicznej postaci.

Floridante. Bruno de Sá (Timante) i Max Emanuel Cenčić w roli tytułowej. Fot. Clemes Manser

Nie powstrzymało to jednak muzykologów przed próbami rozszyfrowania zawartych w operze aluzji politycznych. Jedni doszukiwali się w postaci zaślepionego żądzą Oronte odniesień do Johna Churchilla, księcia Marlborough i patrona Bononciniego, inni zaproponowali dość karkołomną tezę, że Oronte-uzurpator jest figurą „obcego” króla Jerzego z dynastii hanowerskiej, nie potrafili jednak wytłumaczyć, dlaczego Händel miałby podpisać się pod paszkwilem na swego rodaka i niewątpliwego dobroczyńcę. Pozwolę sobie dołożyć swoje trzy grosze z perspektywy środkowoeuropejskiej i wysunąć ostrożne przypuszczenie, że kompozytor i jego librecista Paolo Antonio Rolli starali się raczej „odpolitycznić” pierwowzór, czyli libretto Francesca Silvaniego, i osadzić je w bezpieczniejszym kontekście, by uniknąć ewentualnych kłopotów. Tekst pierwotny, pod tytułem La costanza in trionfo, został wykorzystany w 1696 roku w weneckiej operze Marc’Antonia Zianiego, w której król Persji Oronte nazywa się Gustavo i jest „tyranem” Norwegii, Floridante nosi imię Sveno i jest księciem Sarmacji, a jego jeniec Lotario, u Rollego Timante, jest tajemniczym francuskim arystokratą. A jeśli Salvini luźno nawiązał do wcześniejszych o kilkadziesiąt lat wydarzeń potopu szwedzkiego, a pierwowzorem „tyrana” był Karol X Gustaw, który objął władzę w państwie powiększonym o rozległe terytoria norweskie po podpisaniu traktatu w Brömsebro? Sarmacki książę mógłby być wówczas którymś z polskich magnatów, którzy na początku inwazji naiwnie stanęli po stronie króla Szwecji i dopiero z czasem przejrzeli na oczy, Lotario zaś – jednym z francuskich dyplomatów, którzy przyczynili się do pokoju w Oliwie, kończącego długoletni konflikt polsko-szwedzki. Szkopuł w tym, że Karol Gustaw wywodził się z tej samej linii Wittelsbachów, która doprowadziła Jerzego I na tron Królestwa Wielkiej Brytanii… Przeniesienie akcji do starożytnej Persji byłoby w tej sytuacji rozsądnym posunięciem, zwłaszcza że przez Wyspy przetaczała się właśnie pierwsza fala popularności Księgi tysiąca i jednej nocy.

Hipotezy można by mnożyć, w każdej zresztą znajdą się jakieś luki, dlatego Cenčić postanowił odstawić politykę na bok, pójść tropem społeczno-obyczajowym i przedstawić Floridante jako opowieść o konflikcie powinności wobec norm narzuconych przez ogół z prawem wyboru własnej drogi do szczęścia. Zamiast szukać głębi psychologicznej w postaciach trzech męskich protagonistów, skupił się na bohaterkach opery – Rossane, córce Oronte, zrozpaczonej unieważnieniem zaręczyn z Timante, pokonanym księciem Tyru, przede wszystkim zaś na jej rzekomej siostrze Elwirze, wyczekującej obiecanego zamążpójścia z generałem Floridante, który powraca ze zwycięskich podbojów z wojskiem perskiego króla. Zawiedzione nadzieje matrymonialne Rossane, która nie rozpoznaje Timante w darowanym jej przez generała jeńcu imieniem Glicone, są jednak niczym w porównaniu z prawdziwą tragedią Elwiry – najpierw rozłączonej z Floridante, który wypadł z królewskich łask, później uświadomionej przez Oronte, że nie jest jego prawdziwą córką, wreszcie terroryzowanej przez ojczyma, który zamierza ją poślubić.

Cenčić słusznie dopatrzył się podobnych dylematów w świecie prawnych i społecznych ograniczeń z powieści Jane Austen. O ile jednak przeniesienie akcji – wzorem dawnych librecistów – w inny czas i realia wydaje się w pełni uprawnione, o tyle zawarta w książce programowej sugestia reżysera, że nieszczęścia Elwiry można porównać do losów Anastasii Robinson, kreatorki tej partii, która weszła w nieakceptowalny społecznie związek małżeński z Charlesem Mordauntem, hrabią Peterborough, sprawia wrażenie zbędnego alibi. Para mieszkała osobno; Mordaunt uznał żonę niedługo przed swoją śmiercią; przez kilkanaście lat wszyscy byli przekonani, że Robinson jest jego kochanką, i to właśnie było przyczyną rozlicznych skandali oraz oskarżeń śpiewaczki o hipokryzję, kiedy odrzucała nieprzystojne awanse kastrata Senesina, który na premierze opery wziął na siebie rolę Floridante.

Powtórzę zatem raz jeszcze, żeby nie brać zanadto do serca objaśnień realizatorów, tylko oceniać ich starania przez pryzmat własnej wiedzy i wrażliwości. Zlekceważę krytyczne uwagi części widzów, którzy nie wyczuli w inscenizacji Cenčicia atmosfery ulubionych książek Austen. Nie wyczuli, bo reżyser nawiązał przede wszystkim do powieści Mansfield Park, dla współczesnego czytelnika zbyt hermetycznej i przez to najtrudniejszej w odbiorze z całego dorobku angielskiej pisarki. Stąd mroczny nastrój jego opowieści, osadzonej w monumentalnych, ekspresyjnie oświetlonych przez Christopha Pöschko dekoracjach Stürmera, celnie ewokujących nastrój rezydencji zamożnych ziemian; stąd aluzje do psychopatycznej osobowości tyrana, podkreślone występem Domeniki Regkou w niemej roli poniewieranej żony Oronte; stąd dziwne reakcje Rossane i Elwiry, równie obojętnych na śmierć matki, jak beztroskie córki Sir Bertrama z Mansfield Park na wieść o wyjeździe ojca na Antiguę. W spektaklu nie zabrakło akcentów komicznych – między innymi zmagań cherlawego Timante z olbrzymim parasolem rozpiętym nad głową tytułowego bohatera, ale też charakterystycznych dla stylu Cenčićia, dopowiadających narrację wstawek pantomimicznych z udziałem aktorów. Tym razem jednak usunęły je w cień epizody rodem z thrillera: gwałtu Oronte na Elmirze, przemocy wobec Floridante, nieobecnego w libretcie królobójstwa, dokonywanego w rytm wściekłych uderzeń kijami o podłogę sceny.

Floridante. Max Emanuel Cenčić. Fot. Clemens Manser

Mimo pozornie radykalnych odstępstw od tekstu opery, inscenizacja jest zadziwiająco spójna i nie wzbudza dysonansu między tym, co widać, a słowami padającymi z ust śpiewaków. I w tym chyba największa zasługa reżysera, któremu udało się zdjąć z Floridante odium dzieła słabego dramaturgicznie, o akcji tak pogmatwanej, że chwilami wręcz absurdalnej. Dramaturgia utworu tkwi przede wszystkim w muzyce, co umiejętnie podkreślił prowadzący całość od klawesynu Markellos Chrysiccos. Chyba dobrze się stało, że rezydentką tegorocznego festiwalu była Wrocławska Orkiestra Barokowa: wystawienie lekceważonego od lat Floridante wymaga takiego właśnie ansamblu – plastycznego, czujnie reagującego na wskazówki dyrygenta, z którym nie pracuje na co dzień. Odkrywaniu dzieł zapomnianych lepiej służą precyzja rytmiczna, świadome prowadzenie frazy i żywy puls wykonania niż chęć odciśnięcia na wykonaniu piętna wyjątkowości zespołu. Bardzo się cieszę, że za pierwszym pulpitem skrzypiec zasiadła Violetta Szopa-Tomczyk, uczennica Martyny Pastuszki, koncertmistrzyni w najlepszym tego słowa znaczeniu, łącząca wirtuozerię i wyczucie stylu z umiejętnością porwania za sobą reszty muzyków. Osobne wyrazy uznania należą się doskonale przygotowanemu chórowi festiwalowemu w sile dwanaściorga śpiewaków.

Christophe Dumaux i Les Accents. Fot. Clemens Manser

W obsadzie solowej zwróciły uwagę dwie starannie dobrane pary protagonistów – Eva Zalenga i Bruno de Sá w sopranowych partiach Rossane i Timante oraz alt Sonja Runje i kontratenor Max Cenčić w „poważniejszych”, nacechowanych większym ciężarem gatunkowym rolach Elwiry i Floridante. Cała czwórka sprawiła się co najmniej bez zarzutu, choć w I akcie głos Zalengi brzmiał odrobinę zbyt subretkowo; występ obdarzonej zmysłowym, melancholijnym altem Runje okazał się bardziej wyrównany, ale tu i ówdzie zabrakło jej wolumenu, a co za tym idzie, siły przekazu (co szczęśliwie nie dotyczy niezwykłego, wspaniale zinterpretowanego arioso „Notte cara” z nagłą zmianą nastroju w accompagnato). Cenčić rozśpiewał się w pełni dopiero w końcu I aktu (przepiękny duet z Elmirą „Ah, mia cara”), za to przez cały spektakl konsekwentnie budował postać niezłomnego, pełnego godności kochanka, aż po wstrząsającą scenę więzienną w akcie trzecim. Najjaśniejszym punktem obsady był jednak Bruno de Sá, którego urodziwy, fenomenalny technicznie sopran rozwinął się w ostatnich sezonach w głos, który wreszcie daje wyobrażenie, jak mogli brzmieć na scenie sopranowi kastraci. Mniejsze wrażenie wywarli na mnie pozostali soliści: poprawny, lecz nieszczególnie wyrazisty Gerrit Illenberger w trochę dla niego za niskiej partii Oronte, oraz Yannis François, dysponujący głosem dość ładnym, ale zdecydowanie zbyt nikłym do przeznaczonej na wysoki bas partii satrapy Coralbo.

Bruno de Sá i Pedro Beriso. Fot. Clemens Manser

Kolejną premierę operową w ramach Bayreuth Baroque postanowiłam sobie dopełnić trzema recitalami wokalnymi, ale nie wszystko poszło zgodnie z planem. Na występ kontratenora Maximiliana Danty, zwycięzcy Konkursu Cestiego w 2024 roku, nie dotarłam z powodu zawirowań na niemieckiej kolei. Z recitalu Christophe’a Dumaux z towarzyszeniem zespołu Les Accents wyszłam z mieszanymi uczuciami – wieczór poświęcony muzycznym obrazom natury w muzyce Händla zdominował francuski ansambl pod kierunkiem fenomenalnego skrzypka Thibaulta Noally’ego. Siedem lat temu na festiwalu w Getyndze Dumaux rzucił mnie na kolana. Tym razem sprawiał wrażenie zmęczonego swoją legendą: jakby świadomie oddawał pole instrumentalistom, śpiewając z dystansu, nosową emisją, głosem odartym z dawnej energii i blasku. Dwa dni później Julia Leżniewa odwołała całą trasę koncertową z ariami „kuferkowymi”, włącznie z występem w Operze Margrabiów. W ostatniej chwili zastąpił ją Bruno de Sá z własnym zestawem arii di baula z oper Händla, Hassego i Pergolesiego, przedzielonych muzyką instrumentalną, między innymi Telemanna i Pisendela – na koncercie zatytułowanym pośpiesznie „Delirio d’amore” i poprzedzonym zaledwie dwiema próbami z Wrocławską Orkiestrą Barokową pod kierunkiem klawesynisty Pedra Beriso. Tym razem przed nimi padłam na kolana: za spontaniczną radość gry i śpiewu, za niezbędne w takich sytuacjach wzajemne wsparcie, za lekkość i energię, które pozwoliły puścić mimo uszu kilka nieuniknionych wpadek.

Wyjechałam z Bayreuth w poczuciu spełnienia i ufności w przyszłość festiwalu. A zarazem nieuchwytnego żalu, że po śmierci Helmuta Stürmera wszystko rozgrywało się tutaj – żeby znów luźno nawiązać do słów Georges’a Banu – między cudem objawienia a żałobą zniknięcia. Ciekawe, co w przyszłym sezonie się z tego narodzi.

There Will Be Blood

That the organisers had considerably scaled back, due to budget cuts, the programme of the 150th anniversary season of the Bayreuther Festspiele was something we learned over six months before the start of the previous festival. The initial plans were indeed bold: the Green Hill was to have seen the presentation of the entire Bayreuther Kanon, the last ten of Wagner’s thirteen operas as well as – much to purists’ outrage – Rienzi, an opera rejected by the composer himself. In the scaled-down version the choice was obvious: Der Ring des Nibelungen and Parsifal, representing the “canon proper”, that is the only works staged at the Festspielhaus during the composer’s lifetime. The programme was complemented by performances of Der fliegende Holländer in Tcherniakov’s 2021 staging as well as a new production of Rienzi directed by the Hungarian duo Alexandra Szemerédy and Magdolna Parditka – preceded by an announcement that it would be a one-off event and that the work would not return to the stage of the Wagnerian temple. Bayreuth decided not to revive its two latest productions, Thorleifur Örn Arnarsson’s 2024 Tristan und Isolde and last year’s quite sucessful Die Meistersinger directed by Matthias Davids.

I decided to forgo the new Ring, mainly on account of its cast (Christian Thielemann took the baffling decision to entrust all the most important tenor roles – Loge, Siegmund and Siegfried in the last two parts – to one singer, Klaus Florian Vogt, so beloved by the German audiences). As I co-presented the Polish radio broadcasts of the Ring I saw that my decision had been right, although the controversy was aroused primarily by the “staging”, generated by artificial intelligence. Judging by the reactions of the critics and the more seasoned among the music lovers, the prompts had not been quite spot-on. I limited myself to Rienzi, still a rarity on the world’s stages, presented in Bayreuth in a new reconstruction commissioned especially for this year’s performance; and to Parsifal, in Jay Scheib’s staging, presented for the fourth and last time.

The recurring allegations that the Festival is unable to face up to its own inglorious past seem unfounded. That it is zealously facing up to it is something I witnessed on numerous occasions. Sometimes this turns into overzealousness and raises the question of whether the organisers – perhaps unwittingly – might be trying to combat one form of propaganda with another. Bayreuth has long abandoned the abstract approaches of Wieland Wagner and his epigones, approaches that leave plenty of room for interpretation. Like elsewhere in the world, the dominant productions at the Festspielhaus are those that are full of references to the current conflicts, threats and social ills, are increasingly politicised and increasingly reluctant to enter into a creative dialogue with the composer’s oeuvre, which is, after all, just as politicised and engaged. A similar approach was taken by the authors of the stage concept of Rienzi, who have transformed Wagner’s grand tragic opera into a story of the rise and fall of a power-hungry populist – possibly in a reference to the current political situation in Hungary, although more striking allusions are those to Donald Trump’s second campaign (it is hard to resist the ambiguity of the name Capitol, which most people today associate mainly with the seat of the United States Senate and the place where American presidents are sworn in).

Rienzi. Gabriela Scherer (Irene), Jennifer Holloway (Adriano) and Andreas Schager in the title role. Photo: Enrico Nawrath

It was mentioned before the premiere, of course, that Rienzi was a historical figure. His real name was Nicola di Lorenzo Gabrini, but he went down in history as Cola di Rienzo. In May 1347 he became the leader of a successful revolt against the rule of Roman patricians. He was a man of the people, a self-made man in the best sense of the word, a highly educated and very influential individual who dreamt of restoring Rome to its former glory from Republican era and of making it the capital of the united cities of the Italian Peninsula. During his less than a year in power he carried out a number of groundbreaking administrative, financial and judicial reforms – until representatives of the deposed Orsini and Colonna families laid siege to the city and decided to force it to surrender by starving it. It was then that the people turned away from their benefactor. Hated and excommunicated by the pope, Rienzo hid in a monastery for a few years. He thought that fortune had smiled upon him again, when yet another Avignon pope, seeking to return to the See of Peter, lifted the excommunication from the ill-fated tribune so that he could use him in the fight against the patricians. However, Rienzo failed to regain the trust of his old followers. He died during bloody riots and his rotting, desecrated body was put on public display in a church.

Cola di Rienzo was not a man without flaws, yet historians see him today primarily as a hero and pioneer of the idea of a united Italy. Wagner wrote the Rienzi libretto on the basis of Edward Bulwer-Lytton’s novel written in 1835 as a warning to the British liberals of the day that they should not impose freedom on a thoughtless mob incapable of appreciating it. It was in a similar spirit that Wagner instructed Josef Tichatschek, the first performer of the title role: he argued that Rienzi had been called to enlighten the depraved people and raise them out of their fall.

Obviously, Hitler, who saw Rienzi for the first time in 1905, may have seen the eponymous tribune as a role model, but to say that “it all began from that” and that Rienzi was the favourite opera of the future leader of the Third Reich is a serious exaggeration. First of all, the anecdote of the “revelation” experienced by Hitler thanks to Rienzi is known solely from the memoirs of his friend August Kubizek, not a very reliable source to say the least. Secondly, at least half of the works of the Bayreuth master are in the running for the title of the Führer’s favourite opera; they include the far more ideologically suspect Lohengrin and quite apolitical Tristan. That is why presenting Rienzi in this light in the anniversary season – even if Winifred did give Hitler the manuscript of the score, subsequently lost in unexplained circumstances – is a remedy worse than the disease and, in addition, instead of shedding light on the complex context of the work, it obfuscates it even further.

If only the audience had a chance to judge the directors’ efforts. Yet the printed programme does not feature a libretto synopsis; surtitles are traditionally not displayed at the Festspielhaus; and the words uttered on the stage are sometimes incomprehensible even to native German speakers (the programme is accompanied by a separate booklet with the German libretto, but it is impossible to follow it during the performance). As a result, most spectators could not make head or tails of things, watching a staging that was at time very attractive visually but most of the time had nothing in common with the work.

Rienzi. Photo: Enrico Nawrath

The geometric set design, in a wide variety of shades of grey, sparingly punctuated by red and dazzling white, quite effectively captures the contrast between the cramped, uniform nature of private space and the openness of public space. “The people” huddle in identical cubbyholes, watch the same news programmes on television and stare at the screens of identical messaging apps. Colour and light appear only on the municipal agora, on the red-carpeted stairs, in the spectacular live projections, sometimes multiplied and reflected as if in a kaleidoscope (video by Leonard Koch, lighting by Berndt Gallasch). Yet we do not learn why the people followed Rienzi and then abandoned him. Already during the overture we see a gravely ill child, to whom Irene and Rienzi, preoccupied with each other, devote too little attention and, as a result, do not notice the child’s death. An allusion to an incestuous relationship between the two characters or an introduction of a character not present in the libretto, Rienzi’s brother, who, in fact, was an adult and died at the hands of the patricians? There is no sexual assault on Irene, only an unlawful use of her image on social media. The pantomime in Act II – instead of serving as a symbolic comparison of Orsini’s assault on Irene with the story of the rape of Lucretia, as the composer intended – turns into an amusing interlude with the Festspielhaus at the centre, featuring characters from several legendary staging of Wagner’s operas jostling for space on stage at the same time, while audience members alternately queue for the toilets or for a pretzel stall in the intervals. Admittedly, it was very amusing and brought a clear sense of relief to many, because they were able to understand what was going on at least for a moment. The action then continues independently of the libretto: in Act V, even before the final climax, Rienzi receives a fatal blow from his own sister. Nevertheless, he valiantly sings his part until the end in a set eerily bringing to mind the backstage of the theatre on the Green Hill.

The audience, some of whom had loudly booed the experimental new Ring, this time had no complaints, not even about the musical aspect of the production. I, on the other hand, became increasingly convinced that Rienzi indeed should not be staged at Bayreuth: regardless of whether we regard it as a masterful mix of Italian heroic opera and the French grand opéra or ridicule it like Ernest Newman, who called it “an attack of musical measles”, it requires a completely different setting and a diametrically different approach on the part of the conductor in charge of the whole thing. First of all, it does not sound right with an orchestra hidden in a deep, partly covered pit: under such circumstances what is lost is not only the monumental nature of the composition, but above all its dense, multi-layered texture as well as distinctive colouring, which Wagner regarded as an essential element of the dramaturgy of Rienzi. Yet Nathalie Stutzmann conducted the opera as if she wanted at all cost to avoid any accusation of showmanship: conservatively, carefully, focusing on honing the various episodes at the expense of narrative coherence. In addition, it would have been advisable to select for such an arduous and, apparently, one-off project singers specialising in a similar repertoire, even if their names meant little to the Bayreuther Festspiele regulars.

However, as a decision was taken to entrust the title role to a tenor associated with the local company, we should be happy that the choice fell on Andreas Schager, who has never been a particularly subtle singer, but does have the necessary stamina for the role and quite decent technique as well. Unfortunately, his handsome voice is already showing signs of fatigue, resulting in too much vibrato, intonation mistakes and lack of ease at the top. Nevertheless, he managed to create a striking character and had a few magnificent moments, even in the not entirely successful aria “Allmächt’ger Vater, blick herab!” (moved to the beginning of Act IV in the Bayreuth version), in which he effortlessly sang the famous gruppetti, which for some unfathomable reasons are beyond the reach of most Wagnerian tenors today. Jennifer Holloway did a fine job as Adriano, although she, too, succumbed to the temptation of pushing her beautiful soprano. On the other hand, I was disappointed by Gabriela Scherer – her Irene was completely bland, sung in a voice that was dull, somewhat breathy, getting weaker and increasingly monotonous with each act. Among the supporting characters Vitalij Kowaljow gave the best performance as Raimondo, outshining both Andreas Bauer Kanabas (Colonna) and Michael Nagy (Orsini). Surprisingly fine performances in the cameo roles came from Matthias Stier as Baroncelli, Joachim Goltz as Cecca del Vecchio and the ever-reliable Victoria Randem as the Messenger of Peace.

Parsifal. Miina-Liisa Värelä (Kundry), Andreas Schager (Parsifal) and Georg Zeppenfeld (Gurnemanz). Photo: Enrico Nawrath

This Rienzi will not go down in the history of either opera or attempts to make audiences aware of the complex evolution of Wagner’s worldview and compositional technique. It will remain one of the many stagings conceived as a tool to describe the current social and political situation, stagings detached from both the work itself and the broader context in which it was written. Another production that will not go down in history is Jay Scheib’s Parsifal, staged against the backdrop of climate crisis and the unrest caused by Russia’s invasion of Ukraine. This repulsive dystopia, completely reversing the meaning of Wagner’s message in the finale, will be remembered above all because of a gadget available to just a fraction of the audience – the famous augmented reality glasses, which, according to their users, proved even less attractive than the production itself. Sheib’s concept has already been described by many before me; let me just note that the Knights of the Grail have all the hallmarks of a fanatical sect and Parsifal destroys both Klingsor’s garden and the very cup used during the Last Supper. Apart from Act II – resembling an LSD-fuelled psychedelic orgy – the production team bathes the stage in the colours of disease, decay and poisoned earth. Blood flows not only from Amfortas’ wound: Titurel literally bathes in it, while the Flowermaidens suck it out from the bodies of the fallen. There are also allusions to the “blood minerals” extracted in conflict zones – including the Grail itself, which in Scheib’s vision takes the form of a crystal resembling cobalt spinel, one of the rarest precious stones in the world, owing its extraordinary colour to the ions of an element essential to all batteries powering modern electronic devices. These include laptops and smartphones, which were certainly indispensable to the “eco-friendly” Bayreuth staging.

However, it would be hard to formulate any complaints about the cast of this Parsifal, which also applies to Schager, who in the relatively short and rewarding title role seemed to be resting after the recent labours of Rienzi. Miina-Liisa Värelä, who made her Bayreuth debut last year as Ortrud in Lohengrin, proved to be an excellent Kundry. She has all the makings of a true Falcon, a powerful, dark dramatic soprano, with the only element still missing being greater ease at the top. All the roles written for low male voices found worthy performers, which is especially true of Amfortas in a deeply moving portrayal by Michael Volle; in vocal terms, an equally fine performance came from Georg Zeppenfeld as Gurnemanz, with convincing interpretations also coming from Vitalij Kowaljow (Titurel) and Jordan Shanahan (Klingsor). Worthy of note is also the exceptionally apt choice of singers cast in the minor roles. Contrary to popular belief, these are not Wagnerian bit parts, but roles demanding exceptional skills and often a unique type of voice (this applies, for example, to the excellent Victoria Randem as one of the Flowermaidens). I should add, not merely for the sake of formality, that the Polish mezzo-soprano Natalia Skrycka, in addition to appearing in three parts of the Ring under Thielemann (this year, as well as Wellgunde, she also took on the role of Rossweisse in Die Walküre), also sang the Second Squire and the third of the Flowermaidens in Parsifal – and she still has an exceptionally busy season ahead of her at the Berlin Staatsoper, where already in early October she will sing Marcellina in The Marriage of Figaro conducted by Marc Minkowski.

Parsifal. Miina-Liisa Värelä and Georg Zeppenfeld. Photo: Enrico Nawrath

On the other hand, I was not too impressed by the interpretation of Pablo Heras-Casado, who was in charge of musical direction. He is yet another conductor who cannot see the wood for the trees, endlessly polishing individual elements of Wagner’s masterpiece (with some phenomenal results, as the festival orchestra was in excellent form this year), yet fails to bring them together into a cohesive musical and dramatic whole, to sustain the narrative pulse, to draw the listener completely into this mystery. That is why I have decided to end my review with the collective hero of both performances – the Festival Choir, under the guidance, since after the end of the 2024 season, of Thomas Eitler-de Lint, who has worked true wonders with it. Four years ago he prepared the Leipzig Opera choral ensemble for the WAGNER 22 festival, which encompassed the composer’s all stage works. Eitler-de Lint put the knowledge he had accumulated over the years to good use in Bayreuth, inspiring the choir members, who – after years in a crisis – are finally singing with excellent projection and total commitment; at times one could get the impression that they were more aware of what they were doing than the conductors of in this year’s productions.

And there is hope in these choir singers, for I have a feeling that an era is coming to an end in Bayreuth: a time of breaking away from the sinister legacy of the Bayreuther Kreis, often at the expense of Wagner’s musical legacy. May these be the voices of messengers of peace and reconciliation.

Translated by: Anna Kijak

Heilige Elisabeth, bitte für mich!

Po śmierci Hanny Lisowskiej zdałam sobie sprawę, że niedługo nie będzie już nikogo spośród solistów przedstawienia, w którym po raz pierwszy wyszłam na scenę warszawskiego Teatru Wielkiego, wraz z kilkudziesięciorgiem innych „dzieciaczków od Skoraczewskiego”. Gdybym była trochę starsza, być może znalazłabym się w gronie małych śpiewaków przygotowanych przez nią do premierowego spektaklu Króla Rogera na otwarcie odbudowanego gmachu – w 1965 roku Lisowska była jeszcze studentką PWSM i pracowała z naszym chórem po niedawno ukończonym fakultecie pedagogicznym na Uniwersytecie Warszawskim. Byłam jednak trochę młodsza i wielki przełom w moim życiu nadszedł dziesięć lat później: podczas któregoś z jesiennych spektakli Tannhäusera, niespełna półtora sezonu po sensacyjnym debiucie Lisowskiej w partii Elżbiety, a zarazem jej pierwszym występie w repertuarze wagnerowskim.

Po premierze krytycy kręcili nosem na to i owo, niemniej w ocenie śpiewaczki, która wcieliła się w siostrzenicę Landgrafa Turyngii, okazali się zdumiewająco zgodni. „Jej pierwsza aria na powitanie sali turniejowej stała się wspaniałą kreacją. Czuło się, że artystka daje tu z siebie wszystko – i tak właśnie śpiewać trzeba wagnerowskie opery”, zachwycał się Kański. „Dała z siebie wszystko, śpiewając jak w transie – i z miejsca porwała całą widownię”, wtórował mu Waldorff. Obydwaj wynieśli jak najlepsze wrażenia już z wcześniejszych występów Lisowskiej w TW, przede wszystkim w partii Chryzotemis w legendarnej inscenizacji Elektry w reżyserii Aleksandra Bardiniego, ze scenografią Andrzeja Majewskiego i pod batutą Jana Krenza. Przedstawienie poszło „zaledwie” sześć razy, co na owe czasy było w Warszawie ewenementem – to jednak wystarczyło znającym się na rzeczy, by docenić potencjał młodej śpiewaczki w fachu jugendlich-dramatischer Sopran, nieczęsto kultywowanym w polskich teatrach operowych, których zarządcy z oczywistych względów unikali wprowadzania na afisz oper Wagnera i Straussa.

Fot. Henryk Bietkowski

Dalsza kariera Lisowskiej była wypadkową realiów tej trudnej epoki, własnych, dobrze ulokowanych wyborów, oraz nieustannego wsparcia ze strony męża, Antoniego Wicherka, bodaj jedynego dyrygenta w naszej powojennej historii, który z taką determinacją budował swój wizerunek w Polsce na świadomej promocji dzieł Wagnera, jego kontynuatorów i co ciekawszych epigonów. Droga śpiewaczki do roli Elżbiety w warszawskim przedstawieniu zaczęła się kilka lat wcześniej w Bayreuth, podczas kilku jej pobytów na Zielonym Wzgórzu w ramach Jugendfestspieltreffen. W pewnym momencie udało jej się przekonać Wolfganga Wagnera, żeby przygotował ją do partii Elżbiety. Przystał bez żadnych zastrzeżeń, choć bayreucki instruktaż nigdy nie zaowocował propozycją kontraktu – przede wszystkim z uwagi na przestrzegany wówczas wymóg, by artyści śpiewali bez śladu obcego akcentu. Tymczasem Lisowska nie zdążyła jeszcze nauczyć się niemieckiego, który zresztą w Warszawie nie był jej potrzebny. Teatr za żelazną kurtyną konsekwentnie wystawiał wszystkie opery w polskich tłumaczeniach – w przypadku Tannhäusera w doskonałym przekładzie Mirosława Łebkowskiego.

Nadrobiła jednak te zaległości już w rok po warszawskiej premierze, kiedy Pagart – przed 150. rocznicą śmierci Beethovena – zaproponował jej przesłuchania do roli Leonory w Fideliu. Lisowska opanowała niemczyznę w stopniu niedoścignionym dla większości ówczesnych słowiańskich śpiewaków i tak się zaczęła jej kariera w partii, z którą objechała pół świata w ponad dwustu spektaklach. Jej świetnie wykształcony, potężny, a zarazem dobrze osadzony i niezwykle świeży, wręcz „słoneczny” sopran zyskał zainteresowanie nie tylko w teatrach niemieckich. W 1976 roku pojawiła się jako Gudruna w londyńskim Zmierzchu bogów pod batutą Colina Davisa – razem z Berit Lindholm, której gościnny występ w partii Brunhildy na scenie TW wyznaczył kolejny etap mojego „ukąszenia” wagnerowskiego. W 1983 roku śpiewaczka rozstała się z warszawskim Teatrem Wielkim i podjęła współpracę między innymi z berlińską Staatsoper i Deutsche Oper am Rhein w Düsseldorfie. W 1989 porwała się na partię Izoldy w Operze Lipskiej – u boku Tristana w osobie Heriberta Steinbacha, pamiętnego Froha ze Złota Renu pod dyrekcją Bouleza w reżyserii Patrice’a Chéreau. Trzy lata później dotarła na operowy Parnas – przynajmniej w wyobrażeniu polskich miłośników opery – zastępując niedysponowaną Jessye Norman w roli Zyglindy w Metropolitan Opera, dosłownie kilka dni po swoim nowojorskim debiucie w partii Gudruny w Zmierzchu pod dyrekcją Jamesa Levine’a.

Potem wracała jeszcze na kilkakrotnie na warszawską scenę, między innymi jako Kundry w Parsifalu, Verdiowska Lady Macbeth i wspaniała Marszałkowa w Rosenkavalierze. Moim zdaniem straciła busolę w 1999 roku, decydując się na Brunhildę we wznowieniu Walkirii w reżyserii Everdinga; ostatecznie pożegnała się ze sceną w roku 2002, jako Turandot w odświeżonej inscenizacji sprzed osiemnastu lat, tym razem pod batutą Jacka Kaspszyka.

Jako Kasandra w Odprawie posłów greckich Witolda Rudzińskiego, 1972. Fot. Edward Hartwig

Przez większość kariery trzymała się jednak swojego fachu – w którym w tamtych czasach musiała się mierzyć ze śpiewaczkami formatu Gunduli Janowitz, Lucii Popp i Cheryl Studer. Niczego jej nie zabrakło, oprócz łutu szczęścia, niezbędnego, by wybić się na szczyty wykonawstwa wagnerowskiego w epoce głosów pełnych jak dzwon, niezniszczalnych niczym sopran Birgit Nilsson, której nagranie Tannhäusera pod batutą Otto Gerdesa z 1968 roku, w podwójnej roli Elżbiety i Wenus, pod wieloma względami nie umywa się do mądrej, subtelnej, przemyślanej w każdym calu partii siostrzenicy Landgrafa, w której usłyszałam Lisowską po raz pierwszy w cielęcych, a przecież najbardziej formatywnych latach mojego życia.

Wtedy jeszcze nie zdawałam sobie z tego sprawy. Zarówno pięknej, wyniosłej i niedostępnej Lisowskiej, jak i jej męża Wicherka bałam się jak diabeł święconej wody. Zwłaszcza po niefortunnym spektaklu, w którym chór dziecięcy spóźnił się w finale o pół taktu i z uporem godnym lepszej sprawy pozostał w swym błędzie aż do końca partytury, co zaowocowało dziesiątkami dodatkowych prób z rozwścieczonym kierownikiem muzycznym przedstawienia. Z Lisowskiej czasem się też podśmiewaliśmy, choćby na przedstawieniu z leciwym Wacławem Domienieckim w partii tytułowej, który lekceważył wszelkie wskazówki reżyserskie i prężył się dumnie na słowach Elżbiety „wstań, nie wolno ci klęczeć”, dosięgając posągowej kochance mniej więcej do połowy biustu.

Wicherka przestałam się bać, kiedy zyskaliśmy pewność, że finał Tannhäusera zaśpiewamy jak należy choćby wyrwani ze snu w środku nocy. Lisowskiej przestałam się bać po śmierci Wicherka, kiedy mój mąż pomógł jej uporządkować archiwum po stracie. Były w nim skarby, między innymi nagrania, z których się przekonałam, że sentyment do tamtych przedstawień nie wynika bynajmniej z siły dziecięcych wspomnień. Mieliśmy Elżbietę, Sentę, a nawet Izoldę na miarę największych śpiewaczek epoki. Niestety, epoka przeszła mimo i nie wiadomo, czy kiedykolwiek wróci.

Aż poleje się krew

O tym, że z powodu cięć budżetowych organizatorzy mocno okroili program sezonu 150-lecia Bayreuther Festspiele, dowiedzieliśmy się przeszło pół roku przed rozpoczęciem poprzedniego festiwalu. Plany były istotnie śmiałe: na Zielonym Wzgórzu miał zabrzmieć cały Bayreuther Kanon, ostatnie dziesięć z trzynastu oper Wagnera, uzupełnione – ku oburzeniu purystów – odrzuconym przez samego kompozytora Rienzim. W wersji oszczędnościowej stanęło na dwóch wyborach oczywistych, czyli Pierścieniu Nibelunga i Parsifalu, reprezentujących „kanon ścisły”, czyli jedyne dzieła wystawione w Festspielhausie za życia twórcy. Program dopełniły kolejne przedstawienia Latającego Holendra w inscenizacji Czerniakowa z 2021 roku oraz premiera Rienziego w reżyserii węgierskiego tandemu w składzie Alexandra Szemerédy i Magdolna Parditka – poprzedzona zapewnieniem, że będzie to wydarzenie jednorazowe i utwór nie wróci już na deski wagnerowskiej świątyni. Bayreuth zrezygnowało między innymi ze wznowienia dwóch swoich najnowszych przedstawień: Tristana i Izoldy w ujęciu Thorleifura Örna Arnarssona z 2024, oraz ubiegłorocznych, całkiem udanych Śpiewaków norymberskich w reżyserii Matthiasa Davidsa.

Nowy Ring odpuściłam sobie z rozmysłem, głównie ze względów obsadowych (Christian Thielemann podjął bowiem niezrozumiałą dla mnie decyzję, że wszystkie najważniejsze partie tenorowe – Logego, Zygmunta oraz Zygfryda w dwóch ostatnich częściach – powierzy jednemu śpiewakowi, uwielbianemu przez niemiecką publiczność Klausowi Florianowi Vogtowi). Współprowadząc transmisje radiowe Pierścienia przekonałam się o słuszności swojej decyzji, choć kontrowersje wzbudziła przede wszystkim „inscenizacja” wygenerowana przez sztuczną inteligencję. Sądząc z reakcji krytyków i co wytrawniejszych melomanów, nakarmioną niewłaściwymi promptami. Poprzestałam na Rienzim, który wciąż jest rarytasem na światowych scenach, poza tym w Bayreuth pojawił się w nowej rekonstrukcji, sporządzonej specjalnie z myślą o tegorocznym wykonaniu; oraz Parsifalu w reżyserii Jaya Scheiba, schodzącym z afisza po czterech sezonach.

Wciąż ponawiane zarzuty, jakoby Festiwal nie potrafił się zmierzyć z własną niechlubną przeszłością, sprawiają wrażenie bezprzedmiotowych. O tym, że mierzy się z nią gorliwie, przekonałam się już wielokrotnie. Czasem ów zapał przeradza się w nadgorliwość i rodzi pytania, czy organizatorzy – być może nieświadomie – nie próbują zwalczać jednej propagandy drugą. Od abstrakcyjnych, otwierających szerokie pole do interpretacji ujęć Wielanda Wagnera i jego epigonów, Bayreuth odeszło już dawno. W Festspielhausie – podobnie jak na całym świecie – królują inscenizacje pełne odniesień do bieżących konfliktów, zagrożeń i problemów społecznych, coraz bardziej upolitycznione, coraz rzadziej wchodzące w twórczy dialog z równie przecież upolitycznioną i zaangażowaną twórczością samego kompozytora. Podobny zabieg zastosowały autorki koncepcji scenicznej Rienziego, przekształcając wielką operę tragiczną Wagnera w opowieść o wzlocie i upadku zachłyśniętego władzą populisty – niewykluczone, że po części w nawiązaniu do obecnej sytuacji na Węgrzech, choć bardziej rzucają się w oczy aluzje do drugiej kampanii Donalda Trumpa (trudno oprzeć się dwuznaczności nazwy Kapitol, która większości współczesnych kojarzy się przede wszystkim z siedzibą Senatu Stanów Zjednoczonych i miejscem zaprzysiężenia amerykańskich prezydentów).

Rienzi. Scena zbiorowa z czwartego aktu. Fot. Enrico Nawarath

Przed premierą oczywiście wspomniano, że Rienzi był postacią historyczną. Naprawdę nazywał się Nicola di Lorenzo Gabrini, ale przeszedł do annałów pod imieniem Cola di Rienzo. W maju 1347 roku został przywódcą udanej rewolty przeciwko rządom rzymskich patrycjuszy. Sam był człowiekiem z ludu, self-made manem w najlepszym tego słowa znaczeniu, doskonale wykształconym i bardzo wpływowym, marzącym o przywróceniu Rzymu do stanu świetności z czasów Republiki i uczynieniu go stolicą zjednoczonych miast Półwyspu. Przez niespełna rok rządów przeprowadził szereg przełomowych reform administracyjnych, finansowych i sądowniczych – do czasu, gdy przedstawiciele obalonych rodów Orsinich i Colonnów oblegli miasto i postanowili wziąć je głodem. Wtedy lud się odwrócił od swego dobroczyńcy. Znienawidzony, obłożony klątwą papieską Rienzo zaszył się na kilka lat w klasztorze. Myślał, że los się do niego uśmiechnął, kiedy kolejny papież awinioński zapragnął wrócić do Stolicy Piotrowej i zdjął ekskomunikę z niefortunnego trybuna, żeby się nim posłużyć w walce z patrycjuszami. Rienzo nie odzyskał jednak zaufania swoich dawnych zwolenników. Zginął w krwawych zamieszkach, a jego gnijące, zbezczeszczone ciało wystawiono na widok publiczny w kościele.

Cola di Rienzo nie był człowiekiem bez skazy, niemniej historycy widzą w nim dziś przede wszystkim bohatera i prekursora idei zjednoczonych Włoch. Wagner stworzył libretto Rienziego na podstawie powieści Edwarda Bulwera-Lyttona, napisanej w roku 1835 ku przestrodze ówczesnych brytyjskich liberałów, by nie narzucali wolności bezmyślnemu motłochowi, który nie potrafi jej docenić. W podobnym duchu Wagner instruował Josefa Tichatschka, pierwszego wykonawcę partii tytułowej: przekonywał, że powołaniem Rienziego było oświecenie zdeprawowanego ludu i dźwignięcie go z upadku.

Rzecz jasna Hitler, który obejrzał Rienziego po raz pierwszy w 1905 roku, mógł uznać trybuna za wzór do naśladowania, ale twierdzenie, że „od tego wszystko się zaczęło” i że Rienzi był ulubioną operą późniejszego przywódcy III Rzeszy, jest już sporym nadużyciem. Po pierwsze, anegdotę o „objawieniu”, jakiego Hitler doznał w zetknięciu z Rienzim, znamy wyłącznie ze wspomnień jego przyjaciela Augusta Kubizka, które są źródłem, oględnie mówiąc, mało wiarygodnym. Po drugie, do miana ulubionej opery Führera pretenduje co najmniej połowa dzieł mistrza z Bayreuth, między innymi zdecydowanie bardziej podejrzany ideologicznie Lohengrin i całkiem apolityczny Tristan. Dlatego przedstawianie w tym świetle Rienziego w sezonie jubileuszowym – nawet jeśli Hitler dostał od Winifred na urodziny rękopis partytury, zaginiony w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach – przypomina zwalczanie dżumy cholerą, i na dodatek, zamiast naświetlać odbiorcom powikłany kontekst utworu, jeszcze bardziej go zaciemnia.

Żeby jeszcze publiczność miała szansę samodzielnie ocenić starania inscenizatorek. Tymczasem w drukowanym programie nie ma streszczenia libretta, w Festspielhausie, zgodnie z tradycją, nie wyświetla się napisów z tekstem, a słowa padające ze sceny bywają niezrozumiałe nawet dla rodowitych Niemców (owszem, do programu dołączono osobną książeczkę z niemieckim librettem, ale w trakcie przedstawienia śledzić go nie sposób). W rezultacie większość odbiorców siedziała jak na tureckim kazaniu, obserwując inscenizację chwilami bardzo atrakcyjną wizualnie, ale na ogół bez żadnego związku z dziełem.

Zgeometryzowana scenografia w najrozmaitszych odcieniach szarości, z rzadka przełamywanych akcentami czerwieni i oślepiającej bieli, dość dobrze oddaje kontrast między ciasnotą i uniformizacją przestrzeni prywatnej a otwartością przestrzeni publicznej. „Lud” gnieździ się w bliźniaczo podobnych klitkach, ogląda w telewizji te same wiadomości, gapi się w ekrany identycznych komunikatorów. Kolor i blask pojawiają się tylko na miejskiej agorze, na wyłożonych czerwonym dywanem schodach, w spektakularnych, realizowanych także na żywo projekcjach, czasem zwielokrotnionych i odbitych jak w kalejdoskopie (wideo Leonard Koch, światła Berndt Gallasch). Tylko nie bardzo wiadomo, dlaczego lud poszedł za Rienzim, a potem go opuścił. Jeszcze na dźwiękach uwertury pojawia się ciężko chore dziecko, któremu zajęci sobą Irene i Rienzi poświęcają zbyt mało uwagi i w rezultacie przegapiają jego śmierć. Aluzja do kazirodczego związku obojga czy też wprowadzenie na scenę nieobecnej w libretcie postaci młodszego brata Rienziego, który w rzeczywistości był dorosły i zginął z rąk patrycjuszy? Nie ma seksualnej napaści na Irene, jest tylko bezprawne wykorzystanie jej wizerunku w mediach społecznościowych. Pantomima w II akcie – zamiast zgodnie z intencją kompozytora symbolicznie zestawić atak Orsiniego na Irene z opowieścią o gwałcie na Lukrecji – przemienia się w ucieszne interludium z Festspielhausem w roli głównej, z postaciami z kilku legendarnych inscenizacji oper Wagnera przepychającymi się na scenie równocześnie, oraz publicznością, która w przerwach tego widowiska tłoczy się na przemian w kolejkach do toalety i straganu z preclami. Przyznam, bardzo to było zabawne, i wielu odbiorcom przyniosło wyraźną ulgę, bo choć przez chwilę rozumieli, o co chodzi. Akcja toczy się dalej w oderwaniu od treści libretta; w akcie piątym, jeszcze przed finałową kulminacją, Rienzi otrzymuje śmiertelny cios z ręki własnej siostry. Mimo to dzielnie dośpiewuje swą partię do końca, w scenerii wzbudzającej dziwne skojarzenia z zapleczem teatru na Zielonym Wzgórzu.

Rienzi. Gabriela Scherer (Irene) i Andreas Schager w partii tytułowej. Fot. Enrico Nawrath

Publiczność, której część gromko wybuczała eksperymentalny nowy Ring, tym razem nie miała żadnych zastrzeżeń, także do strony muzycznej spektaklu. Za to we mnie z każdą chwilą narastało przekonanie, że Rienziego rzeczywiście nie należy wystawiać w Bayreuth: bo dzieło, niezależnie od tego, czy uznać je za mistrzowskie pomieszanie włoskiej opery heroicznej z francuską grand opéra, czy też wyśmiać jak Ernest Newman, który nazwał je ciężkim przypadkiem muzycznej odry, wymaga całkiem innej oprawy i diametralnie odmiennego podejścia ze strony czuwającego nad całością dyrygenta. Przede wszystkim nie brzmi jak należy z orkiestrą schowaną w głębokim, częściowo osłoniętym kanale: w takich warunkach ginie nie tylko monumentalizm tej kompozycji, lecz przede wszystkim jej gęsta, wielowarstwowa faktura i specyficzny koloryt, traktowane przez Wagnera jako istotny element dramaturgii Rienziego. Tymczasem Nathalie Stutzmann poprowadziła operę w taki sposób, jakby za wszelką cenę chciała uniknąć zarzutu efekciarstwa: zachowawczo, ostrożnie, skupiając się na cyzelowaniu poszczególnych epizodów – kosztem spójności narracji. Poza tym do tak pracochłonnego i ponoć jednorazowego przedsięwzięcia należałoby dobrać śpiewaków wyspecjalizowanych w podobnym repertuarze, choćby ich nazwiska niewiele mówiły bywalcom Bayreuther Festspiele.

Skoro jednak podjęto decyzję, że w partii tytułowej wystąpi tenor związany z tutejszą sceną, i tak należy się cieszyć, że wybór padł na Andreasa Schagera, który wprawdzie nigdy nie był śpiewakiem szczególnie subtelnym, niemniej dysponuje niezbędną do tej roli kondycją i całkiem niezłą techniką. Niestety, jego urodziwy głos zdradza już oznaki zmęczenia, skutkujące zbyt szerokim wibrato, błędami intonacyjnymi i brakiem swobody w górnym odcinku skali. Stworzył wszakże postać dobitną i miał kilka wspaniałych momentów, nawet w nie do końca udanej arii „Allmächt’ger Vater, blick herab!” (w wersji bayreuckiej przesuniętej na początek IV aktu), w której bez trudu zrealizował słynne obiegniki, z niewytłumaczalnych przyczyn pozostające poza zasięgiem większości współczesnych tenorów wagnerowskich. Znakomicie poradziła sobie Jennifer Holloway w roli Adriana, choć i ona uległa pokusie nadmiernego forsowania swego pięknego sopranu. Rozczarowała mnie natomiast Gabriela Scherer – Irene całkiem pozbawiona wyrazu, śpiewająca płaskim, jakby zapowietrzonym głosem, z każdym kolejnym aktem tracącym na sile i coraz bardziej monotonnym. Z bohaterów drugoplanowych najlepiej spisał się Vitalij Kowaljow w partii Raimonda, usuwając w cień zarówno Colonnę (Andreas Bauer Kanabas), jak i Orsiniego (Michael Nagy). W partiach pobocznych zaskakująco dobrze wypadli Matthias Stier jako Baroncelli, Joachim Goltz w roli Cecca del Vecchio i niezawodna Victoria Randem jako Zwiastunka Pokoju.

Parsifal. Scena z drugiego aktu. Fot. Enrico Nawrath

Nie przejdzie ten Rienzi do historii – ani teatru operowego, ani prób uświadomienia odbiorcom powikłanej ewolucji światopoglądu i warsztatu kompozytorskiego Wagnera. Pozostanie jedną z wielu inscenizacji pomyślanych jako narzędzie opisu bieżącej sytuacji społecznej i politycznej, oderwanych zarówno od dzieła, jak i szerszego kontekstu jego powstania. Nie przejdzie też do historii Parsifal w reżyserii Jaya Scheiba, zrealizowany na fali kryzysu klimatycznego i niepokojów po inwazji Rosji na Ukrainę. Tę odpychającą dystopię, w finale całkowicie odwracającą sens przesłania Wagnera, zapamiętano przede wszystkim ze względu na gadżet dostępny znikomej części widowni – słynne okulary do odbioru rozszerzonej rzeczywistości, która zdaniem ich użytkowników okazała się jeszcze mniej atrakcyjna niż sam spektakl. O koncepcji Scheiba pisało już wielu przede mną: zaznaczę tylko, że bractwo rycerzy Graala nosi w niej wszelkie znamiona fanatycznej sekty, a Parsifal niszczy zarówno ogród Klingsora, jak i sam kielich Ostatniej Wieczerzy. Poza drugim aktem, przypominającym psychodeliczną orgię po LSD, realizatorzy skąpali scenę w barwach choroby, zgnilizny i zatrutej ziemi. Krew leje się nie tylko z rany Amfortasa: Titurel dosłownie się w niej kąpie, Dziewczęta Kwiaty wysysają ją z ciał poległych. Są też aluzje do „krwawych minerałów” pozyskiwanych w strefach konfliktu – na czele z samym Graalem, który u Scheiba przybrał postać kryształu przypominającego spinel kobaltowy, jeden z najrzadszych kamieni szlachetnych na świecie, zawdzięczający swój niezwykły kolor jonom pierwiastka, bez którego nie obejdzie się żadna bateria zasilająca nowoczesne urządzenia elektroniczne. Dodajmy, że należą do nich również laptopy i smartfony, bez których z pewnością nie obeszła się „proekologiczna” inscenizacja w Bayreuth.

Trudno jednak wysuwać jakiekolwiek zastrzeżenia wobec obsady tego Parsifala, co dotyczy także Schagera, który w stosunkowo krótkiej i wdzięcznej partii tytułowej zdawał się wypoczywać po niedawnych trudach Rienziego. Znakomitą Kundry okazała się Miina-Liisa Värelä, w ubiegłym roku debiutująca w Bayreuth jako Ortruda w Lohengrinie – śpiewaczka z zadatkami na prawdziwy Falcon, potężny, ciemny sopran dramatyczny, do którego brakuje jej tylko większej swobody w górze. Wszystkie role przeznaczone na niskie głosy męskie znalazły godnych odtwórców, na czele z poruszającym do głębi Amfortasem w ujęciu Michaela Vollego; pod względem wokalnym równie dobrze spisał się Georg Zeppenfeld w roli Gurnemanza, przekonujące interpretacje swoich postaci stworzyli także Vitalij Kowaljow (Titurel) i Jordan Shanahan (Klingsor). Na uznanie zasługuje też wyjątkowa trafność wyboru śpiewaków obsadzonych w rolach pobocznych. Wbrew powszechnemu mniemaniu, nie są to wagnerowskie „ogony”, tylko partie wymagające niebagatelnych umiejętności i często specyficznego typu głosu (co dotyczy między innymi świetnej Victorii Randem, jednej z Dziewcząt-Kwiatów). Dodam, nie tylko dla porządku, że polska mezzosopranistka Natalia Skrycka, oprócz występów w trzech częściach Ringu pod Thielemannem (w tym roku, oprócz Wellgundy, przyjęła również rolę Rossweisse w Walkirii), zaśpiewała w Parsifalu Drugiego Giermka i trzecią z Dziewcząt-Kwiatów – a przed sobą ma wyjątkowo bogaty sezon w berlińskiej Staatsoper, gdzie już na początku października będzie ją można usłyszeć jako Marcelinę w Weselu Figara pod dyrekcją Marca Minkowskiego.

Parsifal. Michael Volle (Amfortas). Fot. Enrico Nawrath

Nie porwała mnie natomiast interpretacja odpowiedzialnego za całość Pabla Herasa-Casado, kolejnego dyrygenta, który nie widzi lasu zza drzew, szlifuje do upadłego poszczególne cząstki Wagnerowskiego arcydzieła (z fenomenalnym skutkiem, bo orkiestra festiwalowa była w tym roku w doskonałej formie), nie potrafi jednak zebrać ich w całość muzyczno-dramaturgiczną, podtrzymać pulsu narracji, sprawić, by słuchacz zanurzył się w tym misterium bez reszty. Dlatego na koniec mojej recenzji zachowałam sobie zbiorowego bohatera obydwu przedstawień – Chór Festiwalowy, który po sezonie 2024 przejął Thomas Eitler-de Lint i zdziałał z nim istne cuda. Cztery lata temu w Operze Lipskiej przygotował tamtejszy zespół chóralny do festiwalu WAGNER 22, obejmującego wszystkie dzieła sceniczne kompozytora. Zbieraną latami wiedzę wykorzystał w Bayreuth, zapałem obdzielił chórzystów, którzy nareszcie, po latach kryzysu, śpiewają doskonałą emisją, z pełnym zaangażowaniem – chwilami można było odnieść wrażenie, że bardziej świadomie niż uczestniczący w tegorocznych przedsięwzięciach dyrygenci.

I w tych chórzystach nadzieja, bo mam przeczucie, że w Bayreuth kończy się pewna epoka: czas zrywania z upiornym dziedzictwem Bayreuther Kreis, często za cenę muzycznej spuścizny Wagnera. Oby już tylko takimi głosami śpiewali posłańcy pokoju i pojednania.

Suity dla panien bogatych

Jeszcze w tym tygodniu recenzja z Rienziego i Parsifala w Bayreuth, a tymczasem proponuję chwilę oddechu i powrót do wspomnień z tegorocznego Actus Humanus Resurrectio. Zresztą nie bez powodu, bo wkrótce ruszam do Bayreuth z powrotem, między innymi na spektakl Floridante Händla. Na gdańskim festiwalu, 2 kwietnia w Ratuszu Głównego Miasta, Weronika Paine grała Suites de pièces pour le clavecin HWV 434-442, skompilowane z utworów powstałych mniej więcej w tym samym czasie, co jego opera o dzielnym trackim księciu i jego ukochanej Elmirze.

***

Odkąd świat odkrył na nowo twórczość Georga Friedricha Händla – przeszło sto lat temu, za sprawą Oskara Hagena, historyka sztuki i muzyka-amatora, wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze, który w 1920 roku, połączonymi siłami studentów i wykładowców uczelni, doprowadził do pierwszego współczesnego wykonania Rodelindy, a tym samym zainicjował najstarszy festiwal händlowski – nazwisko wielkiego Saksończyka kojarzy się przede wszystkim z jego dorobkiem w dziedzinie muzyki wokalnej. Gdyby nawet nic innego po nim nie zostało, jego opery, kantaty i oratoria i tak zapewniłyby mu poczesne miejsce na parnasie mistrzów późnego baroku. W obliczu tego bogactwa często zdarza nam się zapominać, że Händel był także jednym z najwybitniejszych w swojej epoce wirtuozów klawiatury – niezrównanym akompaniatorem, muzykiem biegłym w sztuce improwizacji, nie tylko świetnym organistą, lecz także twórcą licznych utworów na klawesyn, pisanych ku uciesze własnej i podziwiających jego kunszt przyjaciół, oraz z pożytkiem dla mniej lub bardziej zaawansowanych adeptów tego instrumentu.

Kościół Mariacki w Halle. Fot. OmiTs

Co jednak ciekawe, większość z nich Händel skomponował w młodości – bardzo wczesnej, gdy zaczął wdrażać w praktyce nauki wyniesione od Friedricha Wilhelma Zachowa, organisty Kościoła Mariackiego w Halle, który przeszedł do historii jako jego pierwszy i w gruncie rzeczy jedyny mistrz w muzycznym fachu; oraz późniejszej o lat kilkanaście, już po angielskim sukcesie Rinalda, kiedy przebywał jako kompozytor-rezydent na dworze księcia Chandos w jego świeżo wybudowanej rezydencji Cannons w hrabstwie Middlesex. Właśnie w tym czasie – być może już w roku 1719 – zaczęła krążyć po Europie pierwsza „piracka” edycja Händlowskich utworów klawesynowych, Pièces à un & Deux Clavecins Composées par Mr. Hendel, wbrew mylącemu podtytułowi A Amsterdam Chez Jeanne Roger wytłoczona w londyńskiej oficynie Johna Walsha. To na nią wzburzony Händel odpowiedział pierwszym i jedynym zbiorem suit, którego wydania doglądał osobiście – jak zaznaczył we wstępie do Suite de Pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel, zmuszony do tego kroku mnogością dostępnych na rynku „podejrzanych i pełnych błędów kopii”. Osiem utworów ze zbioru opatrzonego dedykacją dla króla Jerzego I Hanowerskiego i opublikowanego przez Händla w 1720 roku – tak zwane „Suity Wielkie” – należy bezsprzecznie do szczytowych osiągnięć barokowej twórczości na ten instrument.

Południowa fasada rezydencji Chandos. Rycina Jamesa Gibbsa, 1748.

Händel, poczytując sobie za obowiązek „służyć swym skromnym talentem” narodowi, który otoczył go tak wielkoduszną opieką, zapowiedział wydanie kolejnych zbiorów. Obietnicy jednak nie dotrzymał. Po części dlatego, że w latach dwudziestych znów stracił zainteresowanie komponowaniem na klawesyn, i poza wspaniałą Suitą d-moll HWV 436, powstałą zapewne między 1722 a 1726 rokiem, nie stworzył w tej dziedzinie właściwie nic godnego prawdziwej uwagi. Za to Walsh trzymał rękę na pulsie: zachęcony ogromną popularnością zbioru autoryzowanego przez Händla, pierwszą próbę opublikowania „drugiego tomu” suit podjął około roku 1727. W „second volume” znalazły się prawie wszystkie suity z jego wcześniejszej pirackiej edycji, których Händel nie uwzględnił w swoim wyborze z 1720 roku, uzupełnione wspomnianą Suitą d-moll, Suitą G-dur HWV 441 (zdaniem niektórych badaczy, wątpliwego autorstwa) oraz bardzo wczesną Chaconne G-dur HWV 442 z sześćdziesięcioma dwiema wariacjami, powstałą w latach 1703-1706 – będącą zapewne transkrypcją improwizacji snutej nad popularnym w owym czasie schematem basso di Ruggiero, wywiedzionym z formuły stosowanej w recytacji Orlanda Szalonego Ariosta (nazwa pochodzi od słynnego wersu z 44. pieśni eposu, rozpoczynającego się słowami „Ruggier, qual sempre fui”). Chaconne została uzupełniona znacznie późniejszym preludium (ok. 1717), opartym na temacie wykorzystanym przez Händla między innymi w arii „Vo’ far guerra” z pierwszej wersji Rinalda. Poza tym Walsh usunął z Suity g-moll HWV 439 sarabandę, uwzględnioną w edycji Händla z 1720 roku jako czwarta część suity HWV 432, a odrzucone przez kompozytora finałowe Allegro z Suity d-moll HWV 428 po zmianie tonacji włączył jako „Preludio” do Suity G-dur HWV 441.

Strona tytułowa tak zwanego drugiego tomu Suite de Pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel

W zestawie płyt wygrawerowanych do druku nie tylko powtórzono wszystkie błędy z poprzedniej edycji, ale dodano też wiele nowych. Trudno jednak orzec, czy Walsh wstrzymał dystrybucję pierwszego nakładu ze względu na rażące niedopatrzenia, czy też wciąż obowiązujący przywilej królewski, dający Händlowi całkowitą wyłączność na publikację swojej muzyki w Anglii. Przywilej wygasł wprawdzie dopiero w 1734 roku, ale Walsh i tak opublikował „poprawioną” wersję zbioru pod tytułem Suites de pièces pour le clavecin composées par G. F. Haendel. Second Volume rok wcześniej, w 1733. Z jakichś powodów Händel machnął na to wszystko ręką, choć z pewnością wiedział o zamiarach Walsha, który szumnie zapowiadał swoje nowe przedsięwzięcie. Relacje obydwu panów w tym czasie wciąż są owiane mgłą tajemnicy – część muzykologów skłania się nawet ku hipotezie, że kompozytor sam pomógł Walshowi ustalić ostateczną kolejność utworów w zbiorze. Händel przymknął też oko na późniejsze wydania swojej muzyki w oficynie Walsha, który ani go pytał o pozwolenie, ani prosił o pomoc w przygotowaniu materiału nutowego.

Być może Caro Sassone błądził już wtedy myślami gdzie indziej, a jego własne, niedoceniane nawet przez autora perły twórczości klawesynowej kojarzyły mu się wyłącznie z popisami w gronie londyńskich celebrytów oraz ich arystokratycznych córek. Były wśród ich także uczennice kompozytora, między innymi księżniczki Amelia i Karolina Elżbieta, dwie wnuczki Jerzego I Hanowerskiego. Pierwszą z nich próbowano nawet wyswatać z królem Francji Ludwikiem XV, którego żoną ostatecznie została polska królewna Maria Leszczyńska. Obie nigdy nie wyszły za mąż i zmarły bezdzietnie. Na nic zdały się lekcje u Händla, który jako wielki mistrz „dotykania” klawesynu dał się poznać już w wieku lat kilkunastu.

In a Musical Garden of the Hesperides

The motto of this year’s Innsbrucker Festwochen der Alten Musik is “Was feiern wir?” – and not without reason, as there is something to celebrate and someone to honour in 2026. The festival is celebrating fifty years of uninterrupted existence: it took place even during the pandemic, which prevented the organisation of Festival Oude Muziek in Utrecht, Avignon Festival and Bayreuther Festspiele, among others. Soon, it will be able to celebrate even more jubilees – of the Ambraser Schlosskonzerte, which were launched in 1963 and continue to take place during the Festwochen; of the Early Music Summer Academy, inaugurated in 1972, the predecessor of several educational projects run today; and of the Cesti-Wettbewerb, which has been accompanying the festival for sixteen years. This year Eva-Maria Sens and Ottavio Dantone managed to invite two previous artistic directors, René Jacobs and Alessandro De Marchi, to take part in the festival. In addition, they paid tribute to Alan Curtis, who initiated the tradition of staging forgotten Baroque operas in Innsbruck. Although the tenth anniversary of the death of the American harpsichordist, musicologist and conductor came during the previous Festwochen, this year’s commemoration may have been even more fitting given the staging of Cesti’s legendary opera Il pomo d’oro: after all, it was Curtis who presented two other reconstructed works of this extraordinary composer, the melodrama Il Tito and the dramma musicale La Semirami.

This is why I decided to include in my operatic visit to Innsbruck the “Tribute to Alan” event at the Spanish Hall of the Ambras Castle. It featured the mezzo-soprano Anna Bonitatibus as well as ten Accademia Bizantina musicians led from the harpsichord by Dantone. Bonitatibus was one of Curtis’ favourite singers. He heard her for the first time in 2001, at the Handel Festival in Halle, where she was portraying Irene in a Tamerlano production conducted by Trevor Pinnock. He immediately started working with her and that collaboration soon turned into close friendship. Bonitatibus mentioned “Carissimo Alan” among the people who had the biggest impact on her career. She worked with him until his death and their collaboration included an unfinished project of recording all of Handel’s operas. It was largely thanks to Curtis that she became involved with the Innsbrucker Festwochen, where she continues to conduct masterclasses and serves on the jury of the Cesti Competition.

The artists constructed their programme in such a way as to capture the listeners’ attention and, at the same time, pay tribute to Curtis in pieces marked by an emotional intensity and unbridled energy similar to that he himself brought to his own ventures. The concert at Schloss Ambras was thus brief but delicious. Bonitatibus’ voice may no longer be as fresh as it used to be, yet it still delights with its warm tone, characteristic rapid vibrato and complete control over phrasing, thanks to which her interpretations have gained even more intensity and expressiveness (especially in her phenomenal performance of Ulysses’ aria “No, quella beltà non amo” from Handel’s Deidamia and Anastasio’s endearingly lyrical “Sento in seno” from Vivaldi’s Il Giustino). The evening, which also featured two concerti grossi by Handel and Geminiani respectively (a standout performance among the instrumentalists came from Alessandro Tampieri, a violinist who combines incredible technical discipline with lightness and freedom of improvisation), was by no means a “musical monument” in honour of the great artist: rather, it brought to mind a well worked-through period of mourning for a departed friend, when one can finally allow oneself to return to joyful memories.

Anna Bonitatibus, Ottavio Dantone, and members of Accademia Bizantina. Photo: Amir Kaufmann

It is a pity that Curtis did not live to see the staging of Il pomo d’oro, rightly announced as the biggest event of this year’s Festwochen (also in the literal sense: according to accounts from the period, this monstrous festa teatrale lasted over ten hours). It was also announced – not quite so rightly – that it would be the first performance of the work since its premiere in 1668. The manuscript of Cesti’s five-act opera to Francesco Sbarra’s libretto has not survived in its entirety: Acts Three and Five disappeared from the score at some point. This was the form in which Il pomo d’oro was published in 1897 by Guido Adler, in the Denkmäler der Tonkunst in Österreich series he edited. Interest in the work was revived in 1982, when the American musicologist Carl B. Schmidt found fragments of the lost acts (including nearly twenty arias) in the library of the House of Este in Modena. However, a year before that a group enthusiasts staged Il pomo d’oro as part of an initiative so peculiar that it is worth mentioning it at least. A so-called chamber version of the surviving three acts with the prologue was directed by the twenty-four-year-old Eberhardt Harnoncourt, son of Nikolaus, in collaboration with the instrument maker and gambist Walter Waidosch. The premiere, featuring fifty amateurs, was held in the small town of Aidenbach near Passau. Eight years later in Vienna a “complete” version – that is, with the fragments discovered in Modena – was presented in a concert performance on period instruments conducted by Gerhard Kramer, a judge by profession and, at heart, a passionate Baroque opera lover. The cast, on the other hand, was made up of professionals, headed by Kurt Equiluz as Paride. The work impressed Martin Haselböck, the founder of the Orchester Wiener Akademie, so much that he decided to stage it. He even managed to put together a creative team, but the project did not go ahead due to logistical reasons.

Interestingly, the Boosey & Hawkes catalogue features a critical edition of the score of Il pomo d’oro – including the Modena fragments and a reconstruction of the rest of the music on the basis of other works by Cesti – by Alan Curtis himself. However, the edition is not available and it is not known if and when it will be published at all. Even more interestingly, Dantone became aware of the gaps in the score already when planning the staging for the festival anniversary season – which he openly admitted in a conversation with Paolo Scarnecchia for the Total Baroque magazine. He, therefore, decided to take the bull by the horns and create his own reconstruction, complementing a new critical edition he had prepared together with Bernardo Ticci. A very good decision, for in this version we cannot hear any “tacking”, although it lasts “only” just under eight hours. Conclusion? Either the witnesses’ accounts are inaccurate or the reconstruction could be expanded to include fragments composed in the style of Johann Heinrich Schmelzer, who composed music to numerous ballet scenes.

But it is just not quite clear whether it would be worth it, because staging this monumental celebration in honour of the House of Habsburg – albeit one loosely drawing on the myth of the Judgement of Paris, the prime cause of the Trojan War – is just as complex today as it was in the seventeenth century. Pietro Antonio Cesti apparently composed Il pomo d’oro for the wedding of Emperor Leopold I and Margaret Theresa of Spain, planned for mid-1666 in Vienna. Yet, first, the wedding was delayed, as was later the construction of the huge Theater auf der Cortina, and then the young empress had to recover after the death of her firstborn son. In the end the premiere took place to mark her seventeenth birthday, on 12 and 14 July 1668 – it was divided into two parts owing to the size of the work. The staging featured over one thousand performers, not to mention horses, elephants and lions. The architect Lodovico Burnacini – who also designed the theatre – prepared no fewer than twenty-three sets for the performance. The show had just about everything: shipwrecks, Venus descending from the night sky in a ball of fire, burning ruins surrounded by the waters of the Styx and vanishing into the monstrous jaws of the monster of Hades. In other words, a veritable theatre of miracles, which apparently overshadowed even Paris’ Salle des Machines.

Il pomo d’oro. Alberto Allegrezza (Filaura), and dancers. Photo: Birgit Gufler

Fabio Ceresa, the director of the Innsbruck production, had much more modest resources at his disposal, but his theatrical imagination was just as rich and was, moreover, supported by his impressive knowledge of Baroque opera. First of all, he appreciated the surprisingly coherent narrative of Il pomo d’oro, which stemmed not only from the libretto, but, above all, from the musical structure of the work. As a result, he was able to create two clear main storylines, that is the ruthless rivalry of the Olympian gods and the romantic vicissitudes of the mortals unfolding in its shadow – combining the fairy-tale splendour of the former’s world with the conventional, stylised modernity of the latter’s (Giuseppe Palelli’s marvellous costumes and Nikolaus Webern’s sophisticated yet functional set design, precisely lit by George Tellos). He brilliantly highlighted two characters drawn from the comedy convention: the nurse Filaura, an en travesti role, and Momo, or Momus, the god of mockery, a former adviser to the inhabitants of Olympus, cast down to earth as punishment (in Cesti’s opera, Momo also serves as a commentator on the events, breaking down the symbolic barrier between the stage and the audience). Ceresa peppers some scenes – including the Prologue, featuring the allegories of the lands of the Holy Roman Empire, and the episode depicting the council at the residence of Eolo, the lord of the winds, at the beginning of Act III – with allusions to current political and social events, sometimes rather bluntly, yet never crossing the line of good taste.

Above all, however, he knows how to leave the modern audience speechless and full of childlike wonder – and this is a no mean feat in this era of ubiquitous projections and opera’s increasingly common forays into artificial intelligence and augmented reality. Ceresa resorts to tried and tested theatrical tricks, which we fall for like children, because we have long forgotten that it can be done that way. Who would have thought that a curtain with a simple image of a skyscraper suddenly pulled down from its batten would create such a poignant impression of a city falling into ruin? Who did not burst out laughing when Giunone showered Momo with a deluge of tacky gold tinsel? Who did not stare, mouth agape, at the black abyss of the stage, where the Milky Way, made up of light points on invisible poles, was dancing?

Mauro Borgione (Paride) and Federico D.E. Sacchi (Nettuno). Photo: Birgit Gufler

Dantone showed similar imagination, entrusting the over forty roles to twenty singers, sharing the stage with the NovoCanto vocal ensemble and two dance groups, Street Motion Studio and Compagna Fattoria Vittadini. The Innsbruck Il pomo d’oro cast would in any case be sufficient for at least three productions of works representing various types of Italian Baroque opera. Because that is precisely what this work is like, unique within Cesti’s oeuvre – contrary to appearances – making liberal use of all the styles and conventions of its day. There are surprisingly melodious recitatives, characteristic of the Venetian School; there are more or less elaborate arias, ariosos and laments; there are true arie di furore, ensembles of various kinds, group scenes composed in the traditional Roman style or with elements of the polychoral and concertante techniques. The mood changes constantly: pastoral fragments alternate with scenes straight from hell; passionate lovers’ duets are juxtaposed with comic episodes; outbursts of divine wrath are separated by a short distance from manifestations of triumph and glory.

The cast included artists with voices of various colours, very diverse temperaments and even more diverse stage experience. All did more than well, but I hope I will be forgiven for mentioning only those whose craftsmanship made the biggest impression on me. Let me start with the phenomenal Giunone of Sophie Rennert, a mezzo-soprano that attracted my attention a few years ago, but it is only now that I have heard her in a role seemingly tailor-made for her. She played with it in a manner bordering on nonchalance, displaying a whole range of demeanours and emotions – from the imperiousness of a goddess of the heavens to unholy fits of rage, worthy of Sophia Loren in Matrimonio all’italiana. I was captivated by two red-blooded, passionate altos – Margherita Maria Sala, especially in the role of Alceste, and the young Mathilde Ortscheidt, winner of the Cesti Competition three years ago, convincing in the role of the nymph Ennone abandoned by Paride. Both of Ennone’s partners came trumps: Mauro Borgione singing Paride, a role nominally written for a tenor, but, in fact, from the point of view of today’s Fach classification, just as indefinable as the roles of Orpheus and Ulysses from Monteverdi’s operas, requiring a flexible voice with a broad range and clearly baritonal colour; and Rémy Brès-Feuillet, who has a dark, velvety alto countertenor, perfect for the role of the melancholic shepherd Aurindo. However, in many scenes in which he appeared the show was stolen by the brilliant Alberto Allegrezza, a versatile singer actor in the bravura role of Filaura, Ennone’s nurse. Rocco Cavalluzzi increasingly won me over with each act, in the big role of Momo, written for a high bass; another excellent performance came from Federico D.E. Sacchi, just as experienced in this repertoire, in the bass roles of Nettuno and Cecrope. I should also mention fine performance of two young singers freshly discovered by Dantone: the tenor Žiga Čopi as Marte and the bass Balázs Bán as Bacco.

Despite the fact that Dantone had at his disposal a much smaller number of musicians than the Viennese orchestra in 1668 – which was made up of five ensembles playing, it would seem, every instrument used in opera at the time – he nevertheless managed to bring out everything that matters in this score. Also thanks to a large and very nimble continuo section, constantly engaging in a lively dialogue with the soloists and the chorus.

There is just one thing that keeps me awake at night: the finale, where, in the original version, Giove presents the golden apple to the young empress, while Fabio Ceresa chose to bestow the fruits of the Hesperides’ garden on all the performers – replacing the obsequious message of Il pomo d’oro with a contemporary allegory of the unity of the European Union. The golden-haired infanta from Velázquez’s Las Meninas gave birth to three more children, only one of whom reached adulthood, and had two miscarriages. She died at the age of twenty-one, during her seventh pregnancy. Perhaps it is better not to tempt fate?

Translated by: Anna Kijak

W muzycznym ogrodzie Hesperyd

Innsbrucker Festwochen der Alten Musik przebiegają w tym roku pod hasłem „Was feiern wir?” – i nie bez przyczyny, bo w 2026 naprawdę jest co świętować i komu składać hołd. Festiwal właśnie obchodzi pięćdziesięciolecie nieprzerwanego istnienia: ostał się nawet w pandemii, która udaremniła organizację między innymi Festival Oude Muziek w Utrechcie, festiwalu w Awinionie i Bayreuther Festspiele. Niedługo będzie mógł celebrować kolejne jubileusze – Ambraser Schlosskonzerte, które ruszyły w 1963 i do dziś odbywają się w ramach Festwochen; zainicjowanej w 1972 Letniej Akademii Muzyki Dawnej, poprzedniczki kilku obecnie realizowanych przedsięwzięć edukacyjnych; oraz Cesti-Wettbewerb, towarzyszącego imprezie od lat szesnastu. Eva-Maria Sens i Ottavio Dantone zdołali w tym roku zaprosić do udziału w festiwalu dwóch minionych dyrektorów artystycznych, René Jacobsa i Alessandra De Marchiego. Uczcili też pamięć Alana Curtisa, który zapoczątkował w Innsbrucku tradycję inscenizowania zapomnianych oper barokowych. Okrągła, dziesiąta rocznica śmierci amerykańskiego klawesynisty, muzykologa i dyrygenta przypadła wprawdzie na czas poprzednich Festwochen, ale kto wie, czy wspomnienie o nim w tym roku nie było bardziej stosowne ze względu na inscenizację legendarnej opery Cestiego Il pomo d’oro: to przecież właśnie Curtis przedstawił na festiwalu dwa inne zrekonstruowane dzieła tego niezwykłego kompozytora, melodrammę Il Tito i dramma musicale La Semirami.

Dlatego operową wizytę w Innsbrucku postanowiłam uzupełnić wieczorem „A Tribute to Alan” w Sali Hiszpańskiej zamku Ambras – z udziałem mezzosopranistki Anny Bonitatibus i dziesięciorga muzyków Accademia Bizantina, prowadzonych od klawesynu przez Dantonego. Bonitatibus była jedną z ulubionych śpiewaczek Curtisa. Usłyszał ją po raz pierwszy w 2001 roku na Festiwalu Händlowskim w Halle, jako Irene w Tamerlano pod dyrekcją Trevora Pinnocka, i z miejsca zaproponował jej współpracę, która wkrótce przerodziła się w serdeczną przyjaźń. Artystka wymieniała „Carissimo Alan” w gronie osób, które wywarły największy wpływ na jej dalszą karierę. Współpracowała z nim aż do końca, między innymi przy nieukończonym projekcie nagrania wszystkich oper Händla. W dużej mierze za jego sprawą związała się z Innsbrucker Festwochen, gdzie do dziś prowadzi kursy mistrzowskie i zasiada w jury Konkursu Cestiego.

Anna Bonitatibus, Ottavio Dantone oraz członkowie zespołu Accademia Bizantina. Fot. Amir Kaufmann

Wykonawcy tak ułożyli swój program, żeby bez reszty skupić uwagę słuchaczy, a zarazem oddać hołd Curtisowi w utworach naznaczonych podobną intensywnością emocji i nieposkromioną energią, jakie on sam wkładał w swoje przedsięwzięcia. Koncert w Schloss Ambras był zatem krótki, lecz smakowity. Głos Bonitatibus, choć nie tak już świeży jak dawniej, wciąż zachwyca ciepłem brzmienia, charakterystycznym szybkim wibrato i pełną kontrolą nad przebiegiem frazy, dzięki którym jej interpretacje zyskały jeszcze więcej napięcia i siły wyrazu (zwłaszcza w fenomenalnie wykonanej arii Ulissesa „No, quella beltà non amo” z Deidamii Händla i ujmująco lirycznym „Sento in seno” Anastasia z Il Giustino Vivaldiego). Wieczór, uzupełniony dwoma concerti grossi, odpowiednio Händla i Geminianego (w zespole instrumentalnym na szczególne wyróżnienie zasłużył Alessandro Tampieri, skrzypek łączący niewiarygodną dyscyplinę techniczną z lekkością i swobodą improwizacji), wbrew zapowiedziom nie miał w sobie nic z „muzycznego pomnika” ku czci wielkiego artysty: kojarzył się raczej z dobrze przepracowaną żałobą po zmarłym przyjacielu, kiedy można już sobie pozwolić na powrót do radosnych wspomnień.

Szkoda, że Curtis nie dożył inscenizacji Il pomo d’oro, którą słusznie zapowiadano jako największe wydarzenie tegorocznych Festwochen (także w sensie dosłownym: według przekazów z epoki ta monstrualnych rozmiarów festa teatrale trwała ponad dziesięć godzin). Anonsowano też – już nieco mniej słusznie – że będzie to pierwsze wykonanie dzieła od czasu premiery w 1668 roku. Rękopis pięcioaktowej opery Cestiego do libretta Francesca Sbarry nie zachował się w całości: z partytury zaginęły akty trzeci i piąty. W takiej postaci Il pomo d’oro został opublikowany w roku 1897 przez Guido Adlera, w redagowanej przez niego serii Denkmäler der Tonkunst in Österreich. Zainteresowanie utworem odżyło w 1982 roku, kiedy amerykański muzykolog Carl B. Schmidt odnalazł fragmenty zaginionych aktów (między innymi prawie dwadzieścia arii) w bibliotece rodu d’Este w Modenie. Ale już rok wcześniej grupka zapaleńców wystawiła Il pomo d’oro w ramach inicjatywy na tyle osobliwej, że warto przynajmniej o niej wspomnieć. Tak zwaną wersję kameralną ocalałych trzech aktów z prologiem wyreżyserował dwudziestoczteroletni Eberhardt Harnoncourt, syn Nikolausa – we współpracy z lutnikiem i gambistą Walterem Waidoschem. Premiera z udziałem pięćdziesięciorga amatorów odbyła się w maleńkim miasteczku Aidenbach pod Pasawą. Osiem lat później w Wiedniu zaprezentowano wersję „kompletną”, czyli z dodatkiem fragmentów odkrytych w Modenie, w wykonaniu koncertowym na instrumentach z epoki, pod dyrekcją Gerharda Kramera, z zawodu sędziego, sercem – zapalonego miłośnika opery barokowej. W obsadzie znaleźli się za to prawdziwi zawodowcy, na czele z Kurtem Equiluzem w partii Parysa. Dzieło wzbudziło taki zachwyt Martina Haselböcka, założyciela orkiestry Wiener Akademie, że postanowił wystawić je w wersji scenicznej. Udało mu się nawet zebrać ekipę realizatorów, przedsięwzięcie nie doszło jednak do skutku z przyczyn logistycznych.

Co ciekawe, w katalogu wydawnictwa Boosey & Hawkes figuruje edycja krytyczna partytury Il pomo d’oro – z uwzględnieniem fragmentów z Modeny i rekonstrukcją pozostałej muzyki na podstawie innych utworów Cestiego – autorstwa ni mniej ni więcej, tylko Alana Curtisa. Rzecz jednak nie jest dostępna, nie wiadomo też, kiedy i czy w ogóle się ukaże. Co jeszcze ciekawsze, Dantone zdał sobie sprawę z luk w partyturze już na etapie planowania inscenizacji na jubileuszowy sezon Festiwalu – co uczciwie przyznał w rozmowie z Paolem Scarnecchią dla magazynu „Total Baroque”. Postanowił więc wziąć byka za rogi i dokonać własnej rekonstrukcji, uzupełniającej nowe wydanie krytyczne, które przygotował wraz z Bernardem Ticcim. I bardzo dobrze, bo w tej wersji nie słychać żadnej fastrygi, choć trwa „niespełna” osiem godzin. Wniosek? Albo relacje świadków z epoki mijają się z prawdą, albo rekonstrukcję można by jeszcze rozszerzyć o fragmenty skomponowane w stylu Johanna Heinricha Schmelzera, twórcy muzyki do licznych scen baletowych.

Il pomo d’oro. Sophie Rennert (Giunone) i Rocco Cavalluzzi (Momo). Fot. Birgit Gufler

Tylko nie bardzo wiadomo, czy warto, bo wystawienie tej monumentalnej festy na cześć domu Habsburgów – choć luźno nawiązującej do mitu o Sądzie Parysa, czyli praprzyczynie wojny trojańskiej – jest dziś przedsięwzięciem równie skomplikowanym jak było w XVII stuleciu. Pietro Antonio Cesti miał skomponować Il pomo d’oro na zaślubiny cesarza Leopolda I z infantką Małgorzatą Teresą, planowane w Wiedniu w połowie 1666 roku. Najpierw opóźnił się ślub, potem budowa gigantycznego Theater auf der Cortina, później młodziutka cesarzowa musiała dojść do siebie po śmierci pierworodnego syna. Ostatecznie premiera odbyła się z okazji jej siedemnastych urodzin, 12 i 14 lipca 1668, ze względu na rozmiary dzieła podzielona na dwie części. W przedsięwzięciu wzięło udział ponad tysiąc wykonawców, nie licząc koni, słoni i tresowanych lwów. Architekt Lodovico Burnacini – zarazem projektant teatru – przygotował aż 23 oddzielne zestawy dekoracji do spektaklu. Czegóż tam nie było: morskie katastrofy, Wenera zstępująca z nocnego nieba w kuli ognia, otoczone nurtem Styksu płonące ruiny, które nikły w monstrualnej paszczy potwora z Hadesu. Innymi słowy teatr cudów, który ponoć usunął w cień nawet paryską Salle des Machines.

Fabio Ceresa, reżyser przedstawienia w Innsbrucku, dysponował znacznie skromniejszymi środkami, za to co najmniej równie bogatą wyobraźnią teatralną, popartą imponującą wiedzą na temat opery barokowej. Po pierwsze, docenił zaskakująco spójną narrację Il pomo d’oro, wynikającą nie tylko z libretta, lecz przede wszystkim z konstrukcji muzycznej dzieła. Dzięki temu czytelnie poprowadził dwa główne wątki tej opowieści, czyli bezpardonową rywalizację bóstw olimpijskich oraz rozgrywające się w jej cieniu perypetie miłosne śmiertelników – łącząc baśniowy przepych świata tych pierwszych z umowną, wystylizowaną współczesnością tych drugich (cudowne kostiumy Giuseppego Palelli i wysmakowana, a zarazem funkcjonalna scenografia Nikolausa Weberna, precyzyjnie oświetlona przez George’a Tellosa). Brawurowo wyeksponował dwie postaci wywiedzione z konwencji komediowej: piastunkę Filaurę w roli en travesti oraz Momo, czyli Momusa, boga drwiny, niegdysiejszego doradcę mieszkańców Olimpu, za karę strąconego na ziemię (w operze Cestiego Momo pełni zarazem funkcję komentatora wydarzeń, przełamującego symboliczną barierę między sceną a widownią). W niektórych scenach, między innymi w Prologu z udziałem alegorii ziem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, oraz w epizodzie narady w siedzibie Eola, władcy wiatrów, na początku aktu III – Ceresa sypie jak z rękawa aluzjami do bieżących wydarzeń politycznych i towarzyskich, czasem aż nadto dosadnie, nigdy jednak nie przekraczając granicy dobrego smaku.

Przede wszystkim jednak potrafi wprawić współczesnego widza w stan osłupienia i cielęcego zachwytu – a rzecz to niełatwa w dobie wszechobecnych projekcji i coraz częstszych flirtów opery ze sztuczną inteligencją oraz technologią rozszerzonej rzeczywistości. Ceresa ucieka się do sprawdzonych sztuczek teatralnych, na które dajemy się nabrać jak dzieci, bo już dawno zapomnieliśmy, że tak można. Kto by pomyślał, że raptownie spuszczona ze sztankietów zasłona z prostym wizerunkiem drapacza chmur wywoła tak dojmujące wrażenie miasta obracanego w ruinę? Kto nie roześmiał się w głos, kiedy Giunone spuściła na Momo ulewę z tandetnej złotej lamety? Kto nie zapatrzył się z otwartą gębą w czarną czeluść sceny, na której tańczyła Mleczna Droga z zatkniętych na niewidzialnych żerdziach punktów świetlnych?

Podobną wyobraźnią wykazał się Dantone, rozdysponowując ponad czterdzieści ról między dwadzieścioro śpiewaków, dzielących przestrzeń sceny z chórem NovoCanto i dwiema grupami tanecznymi, Street Motion Studio i Compagna Fattoria Vittadini. Obsadą Il pomo d’oro z Innsbrucka i tak można by obdzielić ze trzy produkcje dzieł reprezentujących najrozmaitsze ośrodki włoskiej opery barokowej. Bo taki właśnie jest ten utwór, wbrew pozorom wyjątkowy w dorobku Cestiego, czerpiący bowiem garściami ze wszystkich współistniejących wówczas stylów i konwencji. Są tu zaskakująco śpiewne recytatywy, charakterystyczne dla szkoły weneckiej, są mniej lub bardziej rozbudowane arie, ariosa i lamenty, są prawdziwe arie di furore, ansamble w najróżniejszych składach, sceny zespołowe komponowane w tradycyjnym stylu rzymskim albo z elementami techniki polichóralnej i koncertującej. Nastrój zmienia się jak w kalejdoskopie: fragmenty pastoralne przeplatają się ze scenami z piekła rodem, namiętne duety kochanków sąsiadują z epizodami komicznymi, wybuchy boskiego gniewu dzieli niewielki dystans od manifestacji tryumfu i chwały.

Jone Martínez (Venere). Fot. Birgit Gufler

W obsadzie znaleźli się zatem artyści o głosach najrozmaitszej barwy, bardzo różnych temperamentach i jeszcze bardziej zróżnicowanym doświadczeniu scenicznym. Wszyscy sprawili się więcej niż dobrze, więc niech będzie mi wybaczone, że wymienię tylko tych, których rzemiosło wywarło na mnie największe wrażenie. Zacznę od fenomenalnej Giunone w osobie Sophie Rennert, mezzosopranistki, na którą zwróciłam uwagę już kilka lat temu, ale dopiero teraz usłyszałam ją w roli jakby dla niej stworzonej. Potrafiła się nią bawić na skraju dezynwoltury, prezentując cały wachlarz postaw i emocji – od władczości bogini niebios aż po nieboskie napady złości, godne Sophii Loren z Małżeństwa po włosku. Zachwyciły mnie dwa krwiste, namiętne alty – Margherita Maria Sala, zwłaszcza w partii Alceste, oraz młodziutka Mathilde Ortscheidt, zwyciężczyni Konkursu Cestiego sprzed trzech lat, niezwykle przekonująca w roli porzuconej przez Parysa nimfy Ennone. Obydwaj partnerzy Ennone spisali się zresztą na medal: zarówno Mauro Borgione w „tenorowej”, w gruncie rzeczy jednak równie nieokreślonej z punktu widzenia dzisiejszej klasyfikacji fachów wokalnych partii Parysa, jak role Orfeusza i Ulissesa z oper Monteverdiego, wymagające elastycznego głosu o rozległej skali i wyraźnie barytonowym zabarwieniu; oraz Rémy Brès-Feuillet, dysponujący ciemnym, aksamitnym w brzmieniu kontratenorem altowym, idealnym do partii melancholijnego pasterza Aurindo. Wiele scen z jego udziałem skradł jednak znakomity Alberto Allegrezza, wszechstronny aktor-śpiewak, w brawurowej roli Filaury, piastunki Ennone. Rocco Cavalluzzi z aktu na akt coraz bardziej zjednywał moją sympatię w rozbudowanej, przeznaczonej na wysoki bas partii Momo, świetnie wypadł też równie doświadczony w tym repertuarze Federico D. E. Sacchi w basowych rolach Neptuna i Kekropsa. Dla porządku wspomnę o udanych występach dwóch świeżo odkrytych przez Dantonego młodych śpiewaków: tenora Žigi Čopi w roli Marsa i basa Balázsa Bána w partii Bachusa.

Mimo że Dantone dysponował znacznie mniejszą liczbą muzyków niż wiedeńska orkiestra w 1668 roku, złożona z pięciu ansambli grających bodaj na wszystkim, co do tamtej pory wprzęgnięto w służbę formy operowej, i tak wydobył z tej partytury wszystko, co istotne. Także dzięki rozbudowanej i bardzo ruchliwej grupie continuo, nieustannie wchodzącej w żywy dialog z solistami i chórem.

Tylko jedno spędza mi sen z powiek: finał, gdzie w wersji pierwotnej Jowisz wręcza złote jabłko młodziutkiej cesarzowej, podczas gdy Fabio Ceresa postanowił obdarować plonem ogrodu Hesperyd wszystkich uczestników spektaklu – zastępując hołdownicze przesłanie Il pomo d’oro współczesną alegorią jedności Unii Europejskiej. Złotowłosa infantka z Panien dworskich Velasqueza urodziła potem jeszcze trójkę dzieci, z których zaledwie jedno dożyło wieku dorosłego, i dwa razy poroniła. Sama zmarła w wieku 21 lat, w kolejnej, siódmej już ciąży. Może lepiej nie kusić losu?