Led Into Temptation

High up on the list of my guilty pleasures is reading comments on online fora. During this year’s visit to Göttingen I came across a surprising opinion of a tourist whose impression was that the city was beautiful but there were too many young people in it. I thought to myself – irrespective of my personal impressions, quite different from the disgruntled globetrotter’s opinion – that it would be hard to find a better description of the atmosphere in one of Germany’s most important centres of scholarship, the home to over forty Nobel Prize winners as well as the university known in Latin as Giorgia Augusta, whose students included the Brothers Grimm, Heinrich Heine and Hugo Steinhaus. Indeed, there are plenty of young people here. The student population alone is equal to that of an average town in Poland – approximately one-fourth of the total number of residents of the Göttingen District’s capital.

Apart from the fact that it is easier to be run over by a bicycle than a car here, Göttingen is quiet, joyful and fairly safe. This may be the reason why the atmosphere at the Händel-Festspiele Göttingen, the world’s oldest Handel festival, which celebrated its centenary in 2020, is decidedly more casual than most of the European festivals of early music. Tradition demands it: after all, the Festspiele is the brainchild of music-making amateurs, lecturers and students at the local university, who had enough audacity a few years after its launch to entice Gunnar Graarud, a star of the Berlin stages at the time, to come to Göttingen and sing in their first staging of Xerxes. After all, one of the first directors of the Deutsches Theater, the venue of festival opera performances today, was a sought-after film actor who starred in two thrillers directed by Hitchcock and died on the set of a musical comedy written by Billy Wilder, a comedy so full of plot twists and secrets uncovered by the protagonists that it would have sent many a Baroque librettist into a fit of envy.

It’s been seven years since I found myself at this wonderful event for the first time – quite by chance really, as I was in Göttingen for entirely different reasons. I was lucky to witness the last few years of Laurence Cummings’ musical tenure and now I watch with admiration how George Petrou, who has taken over the reins from Cummings, continues the festival’s established programming line, enthusiastically attracting an increasingly younger audience – also thanks to special concerts for children as well as family-friendly versions of operatic productions. The motto of this year’s Händel-Festspiele was VERLOCKUNG or “enticement”. It was hard not to succumb to it, even if only for three Festspiele days, which I had chosen carefully, complementing a performance of Handel’s Deidamia with concerts in Göttingen and at the Welfenschloss in nearby Münden, where the Weser River originates from the confluence of the Werra and the Fulda.

Unfortunately, due to the cancellation of some services I was unable to attend a performance by the flautist Erik Bosgraaf and the Italian ensemble filoBarocco playing “Polish-Moravian” music by Telemann, who in 1705 took up the post of Kapellmeister to Count Erdmann II Promnitz, Lord of Żary, which enabled him to travel even farther, including to places like Pszczyna and Kraków. Fortunately, I was able to get to the evening performance of Handel’s Messiah at the Stadthalle, to which I had been particularly looking forward, because it featured several soloists I knew and admired, but mainly because of the FestspielOrchester Göttingen, which is celebrating its twentieth anniversary and has confirmed its versatility in recent seasons, easily adapting to Petrou’s spirited interpretations and his preferred expressive, pungent and juicy sound aesthetics.

George Petrou. Photo: Alciro Theodoro da Silva

Yet this time it was the sound that was lacking, primarily because of the acoustics of the Stadthalle concert hall, ruined effectively – and probably irreversibly – during the thorough renovation of the modernist edifice. As it often happens these days, sight has won over hearing. The design by the German studio soll sasse architekten was showered with awards. No one thought that reconstructing the Grosser Saal on a larger scale and using different materials would have such a significant impact on its acoustic properties. I hope that with time the festival oratorio concerts will return to previous venues – in the case of Messiah the problem was further compounded by the fact that the NDR Vokalensemble was placed at the back of the stage, behind the orchestra, in a nineteenth-century style. As a result, the choral fragments, so important in this masterpiece, were heard as if through a mist, the text did not reach the audience – instead of being an equal participant in the narrative, the ensemble was relegated to the role of insignificant accompaniment. The orchestra, too, got off to a difficult start, from the very beginning sounding uneven when it came to intonation and, at times, also rhythm. I also wondered about the criteria for selecting the soloists, who were without exception talented artists with experience in this repertoire, though not necessarily a good fit for the vision of George Petrou, who, presumably, wished to remain faithful to the composer’s intentions.

The best among the four soloist was the tenor Ru Charlesworth, a former prize-winner at the Cesti-Wettbewerb in Innsbruck, a passionate singer with a still youthful sound, and, most importantly, peerless teller of the story of the Messiah’s life and death as well as the anticipated salvation of the souls (a phenomenal “Ev’ry valley shall be exalted” from the Isaiah’s prophecy scene). In this respect he was superior to the Canadian baritone Drew Santini, whose voice is far less expressive and marked by a small but persistent vibrato, not always consistent with his interpretation. The mismatching problem was especially evident in the case of the two ladies: Ana Maria Labin, whose soprano is light and resonant, shimmering like quicksilver; and Lena Sutor-Wernich, whose powerful, deep alto has a tenor-like quality in the lower register. Handel wrote the alto part in Messiah especially for Susannah Maria Cibber, an excellent actress and amateur singer, whom the composer appreciated above all for her “sweet voice” and extraordinary power of interpretation. Yet Sutor-Wernich’s alto brings to mind Wagner’s Erda or Gea from Strauss’ Daphne, both when it comes to the sound and style of expression, which was particularly evident in the duets.

The above reservations stem solely from the fact that Petrou has got me used to performances pulsating with energy and, at the same time, thought-out in every detail. Fortunately, two days later he more than made up for any doubts relating to the Messiah performance. Before this happened, however, I had listened to some other festival concerts, each of which deserves a separate mention, despite their different statures and experience of the artists.

I will start with one of “out-of-town” events, at the Welfenschloss in Münden, which attracts a slightly different audience: made up of the locals as well as music lovers, who, thanks to a guided tour organised by the festival, can combine an encounter with music at the residence of the Princes of Brunswick-Göttingen with a walk around this small town, famous of its beautiful half-timbered houses. The programme of this year’s concert, entitled “Ein feste Burg”, a title borrowed from Martin Luther’s hymn, featured works by composers active in Lübeck during the Thirty Years’ War, which passed the city by, but marked the end of its former glory. Among the performers were participants in masterclasses devoted to the music of Hanseatic cities – as part of the Europäisches Hanse-Ensemble project, launched in 2019. The ensemble, led by Manfred Cordes – for many years a professor and former rector of the Hochschule für Künste Bremen – performs each season with a different line-up, supported by artists experienced in this repertoire (like the gambist Hille Perl and the soprano Ulrike Hofbauer, who joined it this year). I was amazed by the stylistic variety of this repertoire, from chorale cantatas, Venetian-style motets, to dances and other small instrumental pieces, in which the local north German traditions are combined harmoniously with Italian, French and English inspirations. I was delighted by the solo cantata Ach Herr, lass deine lieben Engelein by Franz Tunder – Buxtehude’s father-in-law and his predecessor as organist at St. Mary’s Church in Lübeck – with the same text by Martin Schalling the Younger that Bach used in the final chorale of his St. John Passion. I was moved by the listeners who recognised in many compositions melodies known to them from church services, but “performed so much more nicely”.

Rachel Brown and Laurence Cummings. Photo: Alciro Theodoro da Silva

I expected a lot from Laurence Cummings’ return to the festival, to which he devoted ten years of his life. However, I did not expect that during the concert at the University Hall, where the harpsichordist appeared alongside the legendary flautist Rachel Brown, everything would go in line with the title “To Melt a Stony Heart”. This was not another musical tale by the charismatic artist, who – much to the audience’s delight – can transform any Baroque opera into a masterful one-man show, combining the roles of a compère, a singer and an accompanist. This was a true treatise on the nature of music, worthy of Orpheus himself – a two virtuosos’ tale of how to charm the listeners, how to captivate them not only with the content, but also with the form, built on a strong structural framework featuring appropriate ornamentation, skilfully repeated rhythmic figures and clear articulation. How to build up the tension in order for the audience not to melt like wax too soon, to keep their attention with a lively dialogue between the performers, with focused singing from the keyboard and a poetic passage woven into the narrative. Brown and Cummings led us through the oeuvres of Baroque Orpheuses – from Couperin, Campra, Lully and Vivaldi, to Handel and Gluck. And it was indeed as if shadows wept, as if the heart of the lord of the underground himself melted. I still hear the magnificent sarabande “Le Départ” from Hotteterre’s Flute Suite in E minor. I will remember for a long time the aria “Cara sposa”, ending the first part of the concert, in which Cummings sang from harpsichord Rinaldo’s despair after the loss of the abducted Almirena. The two artists were the source of one of my most beautiful experiences in recent years, not just in Göttingen.

And the very next day I was in for an experience that was just as intense: the festival’s closing performance of Deidamia, Handel’s last Italian opera, which proved to be undoubtedly one of the best productions of George Petrou’s tenure. His boundless energy at the conductor’s desk and his unique sense of humour, to which he gives free rein in each of his projects, found the perfect outlet in this work. Deidamia was written to a libretto by Paolo Antonio Rolli, who presented the mythical story in a slightly different and more playful manner than Metastasio in his Achille in Sciro. The story of Achilles, son of Thetis, who decided to save her son from certain death at the walls of Troy by hiding him, disguised as a girl, on the island of Skyros, where he fell happily in love with Deidamia, one of the daughters of the island’s king, Lycomedes, was enriched by Rolli with a number of subplots. Before Ulisse, arriving on Skyros in search of Achille – whom everybody except Deidamia believes to be a fair maiden named Pyrrha – manages to reveal his true identity and persuade Achille to go to war with him, he himself will begin to flirt with Achille’s beloved. In turn, Fenice, Ulisse’s companion, makes advances towards Pyrrha. Unsurprisingly, this will give rise to numerous misunderstandings and scenes of jealousy. In the end Fenice will settle for Nerea, Deidamia’s confidant, Ulisse will fulfil the mission entrusted to him and everything will end with the mandatory lieto fine, that is the marriage of the king’s daughter to Achille, who is preparing to set off for Troy.

Deidamia. Bruno de Sá (Achille) and Sophie Junker (Deidiamia). Photo: Alciro Theodoro da Silva

Rolli’s mad libretto, full of plot twists, enabled Handel to weave a number of comic elements into this melodrama. Unfortunately, the cunning plan of making the Londoners interested again in Italian opera – going out of fashion at the time – failed. Deidamia was performed at the Lincoln’s Inn Fields Theatre only three times and went silent for more than two hundred years. Despite tentative attempts to revive it in the twentieth and twenty-first centuries, it proved impossible to bring it back to the repertoire. Until October 2025 that is, when a production directed by Petrou, with splendid sets by Giorgina Germanou, was presented for the first time at the Wexford Festival – with the same conductor and the same cast. We commented on a recording of that event with Marcin Majchrowski on the Polish Radio Two. Dazzled by the performance, we complained about the crisis of Handel’s invention, still not predicting any success for the opera.

It was only in Göttingen that I realised that the critics’ enthusiasm at the time had been entirely justified. What carries this Deidamia forward and up is an extraordinary synergy between the musical and the theatrical side of the production, giving the artists not only freedom, but also authentic joy of spinning this convoluted tale. The undisputed star among the cast is Sophie Junker in the title role. She captivates the audience not only with her acting talent and her beautifully rounded, soft soprano, but also with her phenomenal technique and mastery of the rules of stylistic ornamentation (which she  demonstrated already in the showpiece aria “Nasconde l’usignol” in Act I). Despite an indisposition, manifested in slight intonation problems, Sarah Gildford gave a fine performance as Nerea with her fresh, warm and irresistibly sensual soprano. The two future heroes of the Trojan War – Achille and Ulisse – were portrayed by Bruno de Sá and Nicolò Balducci, respectively. These two outstanding artists have recently caused quite a stir in the world of historically informed performance. Both have voices Handel did not even dream of in Italian opera: de Sá – a genuine male soprano with an extensive range, Balducci – a very handsome soprano countertenor, which, as it turned out, sounds excellent also in a slightly lower tessitura. In the original cast of Deidamia the part of Achille was entrusted to the teenager Mary Edwards, another singing actress, who played characters of the opposite gender also later on in her career. The role of Ulisse was written by Handel for a mezzo-soprano castrato. I would, therefore, venture to say that de Sá’s and Balducci’s involvement in this tragicomedy of errors and mistaken identities fully meets the criteria of the historical convention. The baritone Rory Musgrave did well in the role of Fenice, written for a high bass, while the velvety-voiced Petros Magoulas was outstanding in the bass role of the equable king Licomede. And everybody had great fun, including the orchestra of the Festspiele Göttingen, playing under Petrou’s baton in the typical Handelian pitch of 422.5 Hz.

Deidamia. Nicolò Balducci (Ulisse) and Rory Musgrave (Fenice). Photo: Alciro Theodoro da Silva

There would not have been so much fun, if it had not been for the staging – as handsome as it was mischievous. Petrou has the action take place on two temporal planes. The adventures of the mythical heroes unfold in parallel with a thoroughly modern themed trip to the island of Skyros (the tourists are played by members of the university choir, who are present on stage far beyond the requirements of their musical duties). The comic tension has its source in the fact that the representatives of the two worlds do not realise their co-existence and even if they do notice that something strange is intruding into reality, they are unable to interpret it. Nerea finds a suitcase on the beach, starts rummaging through it, and, disconcerted, pulls out a bra and a box of tampons. Something is knocking over the Sunday painter’s easel, though there is not a breath of wind. Licomede muses over peaceful old age amidst the depths of the sea, where an ancient treasure hunter is diving. Achille aims his bow at a cardboard doe at a shooting gallery. And yet everyone in this crowd grapples with their own dilemmas; they suffer and love in the same manner, and are overcome by bouts of equally painful jealousy. The group of holidaymakers even includes a suspiciously tall and sinewy lady who in the end will turn out to be a man.

I might have missed all these little details had I not been translating a book by a classical philologist who first allowed his elderly father to attend a student seminar on the Odyssey, and then took him on a themed cruise following in the footsteps of Homer’s hero. Petrou’s idea for Deidamia may not be as intricate as my author’s prose, but it does come down to a similar conclusion: in many respects the heroes of Troy were no different from today’s holidaymakers. Present-day tourists, too, can be killed one day: in another Trojan War, worthy of our times.

The organisers of the Händel-Festspiele Göttingen deserve credit for leading us into temptation for the works of bygone eras to make us think and to genuinely care about them.

Translated by: Anna Kijak

W drodze na pokuszenie

Na liście moich niewinnych słabości wysoką pozycję zajmuje upodobanie do lektury komentarzy na forach internetowych. Podczas tegorocznego pobytu w Getyndze natknęłam się na zaskakujące podsumowanie wrażeń pewnego turysty, który stwierdził, że miasto piękne, ale za dużo w nim młodych ludzi. Pomyślałam sobie – niezależnie od moich osobistych impresji, zgoła odmiennych od opinii rozżalonego obieżyświata – że trudno o lepsze podsumowanie atmosfery jednego z najważniejszych ośrodków naukowych w Niemczech, matecznika przeszło czterdziestu noblistów i siedziby uniwersytetu zwanego z łacińska Giorgia Augusta, na którym studiowali między innymi bracia Grimm, Heinrich Heine i Hugo Steinhaus. Młodych ludzi rzeczywiście tu mnóstwo. Sama brać studencka tworzy populację wielkości przeciętnego miasta w Polsce – mniej więcej jedną czwartą ogólnej liczby mieszkańców stolicy powiatu getyńskiego.

Poza tym, że w Getyndze łatwiej wpaść pod rower niż pod samochód, jest tu spokojnie, wesoło i w miarę bezpiecznie. Być może dlatego Händel-Festspiele Göttingen, najstarszy festiwal Händlowski na świecie, który w 2020 roku obchodził stulecie istnienia, ma zdecydowanie luźniejszą atmosferę niż większość europejskich świąt muzyki dawnej. Tradycja zobowiązuje: ostatecznie Festspiele jest dziełem rozmuzykowanych amatorów, wykładowców i studentów miejscowego uniwersytetu, którzy mieli dość tupetu, by kilka lat po inauguracji ściągnąć na festiwal Gunnara Graaruda, ówczesną gwiazdę scen berlińskich, i namówić go do występu w ich pierwszej inscenizacji Kserksesa. Ostatecznie jednym z pierwszych dyrektorów Deutsches Theater, gdzie dziś odbywają się spektakle festiwalowych oper, był wzięty aktor filmowy, który zagrał między innymi w dwóch dreszczowcach Hitchcocka i zmarł na planie komedii muzycznej ze scenariuszem Billy’ego Wildera, tak pełnym zwrotów akcji i odkrywanych przez bohaterów tajemnic, że przyprawiłby o paroksyzm zawiści niejednego barokowego librecistę.

To już siedem lat, odkąd trafiłam po raz pierwszy na tę cudowną imprezę – trochę z przypadku, przy okazji pobytu w Getyndze z całkiem innych powodów. Miałam szczęście obserwować ostatnie lata muzycznych rządów Laurence’a Cummingsa, teraz patrzę z uznaniem, jak George Petrou, który przejął po nim stery, kontynuuje dotychczasową linię programową festiwalu, z zapałem ściągając nań coraz młodszą publiczność – między innymi za sprawą specjalnych koncertów dla dzieci oraz familijnych wersji spektakli operowych. Tegoroczna odsłona Händel-Festspiele odbyła się pod hasłem VERLOCKUNG, czyli „pokusa”. Trudno jej było nie ulec, choćby na trzy dni Festspiele, które wybrałam starannie, uzupełniając przedstawienie Händlowskiej Deidamii koncertami w Getyndze i Welfenschloss w pobliskim Münden, gdzie z połączenia Werry i Fuldy rodzi się rzeka Wezera.

Niestety, mimo usilnych prób znalezienia dogodnych połączeń, nie zdołałam dotrzeć na występ flecisty Erika Bosgraafa i włoskiego zespołu filoBarocco z „polsko-morawską” muzyką Telemanna, który w 1705 roku objął posadę kapelmistrza u hrabiego Erdmanna II Promnitza, pana na Żarach, co dało mu sposobność do kilku dalszych podróży, między innymi do Pszczyny i Krakowa. Na szczęście dojechałam na wieczorny koncert z Mesjaszem Händla w Stadthalle, na który cieszyłam się wyjątkowo: ze względu na udział kilkorga znanych i cenionych przeze mnie solistów, przede wszystkim jednak z uwagi na świętującą jubileusz dwudziestolecia FestspielOrchester Göttingen, która w ostatnich sezonach tylko potwierdziła swoją wszechstronność, bez trudu adaptując się do żywiołowych interpretacji Petrou i preferowanej przezeń wyrazistej, soczysto-cierpkiej estetyki dźwięku.

Ru Charlesworth i George Petrou. Fot. Alciro Theodoro da Silva

Ale tym razem właśnie dźwięku zabrakło, przede wszystkim za sprawą akustyki sali koncertowej Stadthalle, zrujnowanej skutecznie i chyba nieodwracalnie podczas gruntownej renowacji modernistycznego gmachu. Jak to ostatnio bywa, zmysł wzroku wygrał ze słuchem. Projekt niemieckiej pracowni soll sasse architekten zebrał deszcz nagród. Nikt nie pomyślał, że odtworzenie Grosser Saal w większej kubaturze i z zastosowaniem innych materiałów odbije się aż tak mocno na jej parametrach akustycznych. Mam nadzieję, że z czasem wydarzenia oratoryjne festiwalu wrócą jednak do dawnych przestrzeni – w przypadku Mesjasza dodatkowo pogorszyło sprawę usytuowanie NDR Vokalensemble na XIX-wieczną modłę, w głębi estrady za orkiestrą. Tak istotne w tym arcydziele fragmenty chóralne było słychać jak przez mgłę, tekst nie docierał do publiczności – zespół z pełnoprawnego uczestnika narracji został zepchnięty do roli nieistotnego akompaniamentu. Trudny start miała również orkiestra, z początku brzmiąca niespójnie, chwiejna intonacyjnie i chwilami rytmicznie. Zastanowiły mnie też kryteria doboru obsady solowej, złożonej bez wyjątku z artystów muzykalnych i doświadczonych w tym repertuarze, co nie zmienia faktu, że niekoniecznie dopasowanej do wizji George’a Petrou, który – jak zakładam – pragnął dochować wierności intencjom kompozytora.

Z całej czwórki najlepiej wypadł tenor Ru Charlesworth, niegdysiejszy laureat Cesti-Wettbewerb w Innsbrucku, śpiewak żarliwy, wciąż młodzieńczy w brzmieniu, co jednak najistotniejsze, niezrównany jako muzyczny opowiadacz życia i śmierci Mesjasza oraz spodziewanego zbawienia dusz (fenomenalne „Ev’ry valley shall be exalted” w scenie proroctwa Izajasza). Pod tym względem nie dorównał mu kanadyjski baryton Drew Santini, obdarzony głosem znacznie mniej wyrazistym i naznaczonym niewielkim, lecz uporczywym wibrato, nie zawsze spójnym z interpretacją. Problem niedopasowania najmocniej dał o sobie znać w przypadku dwóch pań: Any Marii Labin, dysponującej sopranem leciutkim i dźwięcznym, rozmigotanym jak rtęć; oraz Leny Sutor-Wernich, której mocny, głęboki alt ma w dolnym odcinku skali zabarwienie wręcz tenorowe. Händel pisał partię altową w Mesjaszu specjalnie z myślą o Susannah Marii Cibber, znakomitej aktorce i śpiewaczce-amatorce, którą kompozytor cenił przede wszystkim za jej „słodki głos” i niezwykłą siłę interpretacji. Tymczasem alt Sutor-Wernich wzbudza raczej skojarzenia z Wagnerowską Erdą bądź Geą z Dafne Straussa, zarówno pod względem brzmienia, jak i stylu ekspresji, co szczególnie dało o sobie znać w duetach.

Powyższe zastrzeżenia wynikają jedynie stąd, że Petrou zdążył mnie już przyzwyczaić do wykonań wręcz pulsujących energią, a zarazem przemyślanych w każdym calu. Na szczęście dwa dni później zrekompensował mi wszelkie wątpliwości związane z Mesjaszem – i to z nawiązką. Zanim jednak do tego doszło, wysłuchałam innych koncertów festiwalu, z których każdy zasługuje na osobną wzmiankę, mimo odmiennego ciężaru gatunkowego i doświadczenia artystów.

Rachel Brown i Laurence Cummings. Fot. Alciro Theodoro da Silva

Zacznę od jednego z wydarzeń „w terenie”, we wspomnianym już Welfenschloss w Münden, dokąd ściąga odrobinę inna publiczność: złożona z tutejszych mieszkańców oraz melomanów, którzy dzięki zorganizowanej przez festiwal wycieczce z przewodnikiem mogą połączyć spotkanie z muzyką w rezydencji książąt Brunszwiku-Getyngi ze spacerem po niewielkim miasteczku, słynącym z przepięknych domów szachulcowych. W programie tegorocznego koncertu, pod tytułem „Ein feste Burg”, zaczerpniętym z hymnu Marcina Lutra, znalazły się kompozycje twórców działających w Lubece w okresie wojny trzydziestoletniej, która wprawdzie ominęła miasto, ale wyznaczyła kres jego dawnej świetności. Wśród wykonawców znaleźli się uczestnicy kursów mistrzowskich poświęconych muzyce miast hanzeatyckich – w ramach zainicjowanego w 2019 projektu Europäisches Hanse-Ensemble. Zespół pod dyrekcją Manfreda Cordesa, wieloletniego profesora i niegdysiejszego rektora Hochschule für Künste Bremen, co sezon występuje w innym składzie, wspieranym przez doświadczonych w tym repertuarze artystów (w tym roku między innymi gambistkę Hille Perl i sopranistkę Ulrike Hofbauer). Zdumiała mnie różnorodność stylistyczna tego repertuaru, od kantat chorałowych, przez motety w stylu weneckim, aż po tańce i inne drobne utwory instrumentalne, w których rodzime tradycje północnoniemieckie łączą się harmonijnie z inspiracjami muzyką włoską, francuską i angielską. Zachwyciła kantata solowa Ach Herr, lass deine lieben Engelein Franza Tundera – teścia Buxtehudego i jego poprzednika na stanowisku organisty Kościoła Mariackiego w Lubece – z tym samym tekstem Martina Schallinga Młodszego, który Bach wykorzystał między innymi w końcowym chorale Pasji według św. Jana. Wzruszyli słuchacze, którzy w wielu kompozycjach rozpoznali melodie znane z nabożeństw w kościele, ale „o ileż ładniej wykonane”.

Po powrocie Laurence’a Cummingsa na festiwal, któremu poświęcił dziesięć lat życia, spodziewałam się wiele. Nie spodziewałam się jednak, że na koncercie w Auli Uniwersyteckiej, gdzie klawesynista wystąpił wraz z legendarną flecistką Rachel Brown, wszystko potoczy się zgodnie z tytułem „To Melt a Stony Heart”. Nie była to kolejna z muzycznych gawęd charyzmatycznego artysty, który – ku uciesze publiczności – potrafi przemienić dowolną operę barokową w mistrzowski teatr jednego aktora, łącząc role konferansjera, śpiewaka i akompaniatora. To był prawdziwy traktat o naturze muzyki, godny samego Orfeusza – snuta przez dwoje wirtuozów opowieść o tym, jak zaczarować słuchacza, jak ująć go nie tylko treścią, ale i formą przekazu, budowanego na mocnym szkielecie konstrukcyjnym z użyciem odpowiednich ornamentów, umiejętnie powtarzanych figur rytmicznych i klarownej artykulacji. Jak rozłożyć napięcie, żeby odbiorca nie zmiękł jak wosk nazbyt wcześnie, żeby podtrzymać jego uwagę żywym dialogiem między wykonawcami, skupionym śpiewem znad klawiatury, włączonym w narrację fragmentem poezji. Brown i Cummings poprowadzili nas przez twórczość barokowych Orfeuszy – poczynając od Couperina, przez Camprę, Lully’ego i Vivaldiego, aż po Händla i Glucka. I rzeczywiście się stało, jakby zapłakały cienie, jakby serce stopniało samemu władcy podziemia. Wciąż mam w uszach wspaniałą sarabandę „Le Départ” z Suity fletowej e-moll Hotteterre’a. Długo będę pamiętać kończącą pierwszą część koncertu arię „Cara sposa”, w której Cummings wyśpiewał od klawesynu całą rozpacz Rinalda po utracie porwanej Almireny. Artyści zafundowali mi jedno z piękniejszych przeżyć ostatnich lat, nie tylko w Getyndze.

Sophie Junker (Deidamia) i Nicolò Balducci (Ulisses). Fot. Alciro Theodoro da Silva

A już nazajutrz czekało mnie przeżycie równie intensywne: kończące festiwal przedstawienie Deidamii, ostatniej włoskiej opery Händla, które okazało się bezdyskusyjnie najlepszą z inscenizacji za rządów George’a Petrou. Jego niespożyta energia za pulpitem dyrygenckim i specyficzne poczucie humoru, któremu daje upust w każdej ze swoich prac reżyserskich, znalazły w tym dziele idealną przystań. Deidamia powstała do libretta Paola Antonia Rollego, który przedstawił mityczną historię odrobinę inaczej i bardziej figlarnie niż Metastasio w swoim Achille in Sciro. Opowieść o Achillesie, synu Tetydy, która postanowiła uchronić syna przed niechybną śmiercią pod murami Troi, ukrywając go w dziewczęcym przebraniu na wyspie Skyros, gdzie zapałał odwzajemnionym uczuciem do Deidamii, jednej z córek rządzącego wyspą króla Lykomedesa, Rolli wzbogacił szeregiem wątków pobocznych. Zanim Ulisses, przybywający na Skyros w poszukiwaniu Achillesa – którego wszyscy poza Deidamią mają za hoże dziewczę imieniem Pirra – zdoła go zdemaskować i skłonić, by ruszył wraz z nim na wojnę, sam zacznie flirtować z jego wybranką. Z kolei Fenice, towarzysz Ulissesa, smali cholewki do Pirry. Jak łatwo się domyślić, wynikną z tego liczne nieporozumienia i sceny zazdrości. Ostatecznie Fenice zadowoli się Nereą, powiernicą Deidamii, Ulisses wypełni powierzoną mu misję i wszystko skończy się przepisową lieto fine, czyli zaślubinami królewskiej córki z szykującym się do wyprawy pod Troję Achillesem.

Zwariowane, pełne zwrotów akcji libretto Rollego dało Händlowi sposobność wplecenia w tę melodrammę wielu elementów komicznych. Niestety, szczwany plan ponownego zainteresowania londyńczyków wychodzącą z mody operą włoską spalił na panewce. Deidamia poszła w Lincoln’s Inn Fields Theatre zaledwie trzy razy. Zamilkła na dwieście lat z okładem. Mimo nieśmiałych prób wskrzeszenia w XX i XXI wieku nie udało się przywrócić jej do repertuaru. Aż do października 2025 roku, kiedy spektakl w reżyserii Petrou i ze świetną scenografią Giorginy Germanou zaprezentowano po raz pierwszy na festiwalu w Wexford – pod tą samą batutą i w tej samej obsadzie. Komentowaliśmy zapis dźwiękowy tamtego wydarzenia z Marcinem Majchrowskim na antenie radiowej Dwójki. Olśnieni wykonaniem, utyskiwaliśmy na kryzys Händlowskiej inwencji, nadal nie wróżąc operze sukcesu.

Przekonałam się dopiero w Getyndze, że ówczesny zachwyt krytyków był w pełni uzasadniony. Tym, co niesie tę Deidamię naprzód i wzwyż, jest niezwykła synergia między stroną muzyczną a teatralną spektaklu, dająca artystom nie tylko swobodę, ale i autentyczną radość ze snucia powikłanej opowieści. Niekwestionowaną gwiazdą w obsadzie jest wykonawczyni roli tytułowej Sophie Junker, ujmująca nie tylko talentem aktorskim i prześlicznie zaokrąglonym, mięciutkim sopranem, lecz także fenomenalną techniką i znajomością prawideł stylowej ornamentacji (czego śpiewaczka dowiodła już w popisowej arii „Nasconde l’usignol” z I aktu). Mimo niedyspozycji, objawiającej się niewielkimi kłopotami z intonacją, w partii Nerei dobrze wypadła Sarah Gildford, obdarzona sopranem świeżym, ciepłym i nieodparcie zmysłowym. W postaci dwóch przyszłych herosów wojny trojańskiej – Achillesa i Ulissesa – wcielili się odpowiednio Bruno de Sá i Nicolò Balducci. Ci dwaj znakomici artyści sporo ostatnio namieszali w świecie wykonawstwa historycznego. Obaj dysponują głosami, o jakich Händlowi w operze włoskiej się nawet nie śniło: de Sá najprawdziwszym sopranem męskim o bardzo rozległej skali, Balducci niezwykle urodziwym kontratenorem sopranowym, który – jak się okazało – brzmi doskonale także w nieco niższej tessyturze. W pierwotnej obsadzie Deidamii partię Achillesa powierzono nastoletniej Mary Edwards, kolejnej śpiewającej aktorce, której także w późniejszej karierze zdarzało się odgrywać postaci przeciwnej płci; rolę Ulissesa Händel pisał z myślą o kastracie mezzosopraniście. Ośmielę się zatem stwierdzić, że udział de Sá i Balducciego w tej tragikomedii omyłek i nierozpoznanych tożsamości w pełni wyczerpuje znamiona historycznej konwencji. W przeznaczonej na wysoki bas partii Fenice nieźle poradził sobie baryton Rory Musgrave, w basowej roli statecznego króla Lykomedesa świetnie sprawił się aksamitnogłosy Petros Magoulas. I wszyscy bawili się przednio, nie wyłączając orkiestry Festspiele Göttingen, grającej pod batutą Petrou w typowo händlowskim stroju 422,5 Hz.

Nicolò Balducci i Bruno de Sá (Achilles). Fot. Alciro Theodoro da Silva

Nie byłoby tyle frajdy, gdyby nie inscenizacja – tyleż urodziwa, ile przewrotna. Petrou poprowadził akcję na dwóch planach czasowych. Perypetie mitycznych bohaterów rozgrywają się równolegle z całkiem współczesną wycieczką tematyczną na wyspę Skyros (w turystów wcielili się członkowie chóru uniwersyteckiego, obecni na scenie znacznie ponad miarę swych muzycznych obowiązków). Źródłem komicznego napięcia jest to, że przedstawiciele obydwu światów nie zdają sobie sprawy z ich współistnienia, a jeśli nawet dostrzegą, że w rzeczywistość wdziera się coś dziwnego, nie umieją tego właściwie zinterpretować. Nerea znajdzie na plaży walizkę, zacznie ją przetrząsać i z konsternacją wyjmie ze środka stanik i paczkę tamponów. Coś przewraca niedzielnemu malarzowi sztalugi, choć wiatru ni śladu. Lykomedes snuje refleksje o pogodnej starości pośród morskiej toni, w której nurkuje poszukiwacz starożytnych skarbów. Achilles celuje z łuku do kartonowej łani na jarmarcznej strzelnicy. A przecież wszyscy w tym tłumie przeżywają rozterki, tak samo cierpią i kochają, ulegają porywom równie bolesnej zazdrości. W grupie urlopowiczów znajdzie się nawet podejrzanie wysoka i żylasta dama, która w końcu okaże się mężczyzną.

Być może nie wypatrzyłabym tych wszystkich drobiazgów, gdybym akurat nie tłumaczyła książki pewnego filologa klasycznego, który najpierw pozwolił swemu sędziwemu ojcu uczestniczyć w studenckim seminarium poświęconym Odysei, a potem zabrał go w rejs tematyczny śladami homeryckiego bohatera. Pomysł Petrou na Deidamię może nie jest tak misterny jak proza mojego autora, ale sprowadza się do podobnej konkluzji: bohaterowie spod Troi pod wieloma względami nie różnili się od współczesnych wczasowiczów. Dzisiejsi beztroscy turyści też mogą kiedyś zginąć: w kolejnej wojnie trojańskiej, na miarę naszych czasów.

I za to chwała organizatorom Händel-Festspiele Göttingen: że wodzą nas na pokuszenie, by twórczość dawnych epok dała nam do myślenia i zaczęła nas naprawdę obchodzić.

In the Shadow of Operation Ř

Czech music lovers are just as unlucky when it comes to Dialogues des Carmélites as Poles. As I have recently pointed out, when reviewing the premiere or, in fact, reconstruction of Robert Carsen’s Amsterdam production at Teatro Regio di Torino, the first and so far the only Polish staging of Poulenc’s opera took place in 2000 at Łódź’s Teatr Wielki. Dialogues had to wait seventy years for its Prague premiere. It finally happened this year in May, at the Prague Spring, an event marked by several other round anniversaries.

Dialogues des Carmélites finds its hard to get onto the operatic stages in the former Eastern Bloc, even after the political transformation. The work’s long absence in Czechia is all the more understandable given that shortly after the war the country introduced one of the most restrictive models of fighting the Catholic religion in this part of Europe – in line with the instructions given by Zhdanov, who held up the Soviet experiences in the battle against the Orthodox Church as a model for the USSR’s satellite countries. The repressive measures also affected monasteries. The night of 13–14 April 1950 saw the launch of the so-called Operation K, preceded by show trials of a dozen or so monks, some of whom received life sentences. Over 200 male congregations were dissolved, a few thousand members of monastic communities were interned, monasteries were left to their fate or deliberately vandalised, property was confiscated or plundered. August was marked by the launch of Operation Ř (from the Czech word řeholnice, meaning a nun), carried out in stages and more selectively, targeting mainly “non-useful sisters”, which for the communist authorities meant those involved in education and care of the sick. The victims of that persecution included Magdalena Anna Schwarzová, a Carmelite postulant, who was accused of high treason a few years later, sentenced to eleven years in prison and deprived of her public rights. In the 1980s, following another wave of repression, she was forced to renounce her citizenship before leaving for Kraków, Poland, where she spent the rest of her life as a cloistered nun.

Photo: Petr Neubert

No wonder, therefore, that Barbora Horáková Joly, the director of Dialogues at Prague’s State Opera, saw this inglorious chapter in the history of Czechoslovakia as a parallel with the fate of the wretched Compiègne sisters, guillotined in July 1794. The bad thing is that she treated it too literally, forgetting that Poulenc’s opera was not a reconstruction of historical events, but an adaptation of Gertrude von Le Fort’s mystical novella drawing on these events, an adaptation featuring new elements added by Georges Bernanos and the composer himself. Horákova Joly’s entire concept is dominated by violence, conflict and humiliation, which blur the attitudes and motivations of the various characters.  There is no existential fear, nor any inner transformation. For some unknown reason Marquis de la Force abuses his own son mentally and physically; the Old Prioress dies smeared with her own faeces, with her hair messed up, as if she were in a neglected care home and not in Mother Marie’s tender care; Chevalier de la Force arrives at the convent to say good-bye to Blanche covered in blood and barely able to stand – and yet he is supposed to pay her a visit as a potential guardian in her escape, convinced that he would be able to keep his sister safe in the turmoil of the revolution.

Photo: Petr Neubert

The list of absurdities is endless – which is a pity, because the production is presented in sparse and functional sets designed by Ines Nadler, well-lit by Sascha Zauner, complemented by Annemarie Bulla’s costumes that would have been quite sufficient as an allusion to post-war repressions: without the director’s excessive and ill-conceived ideas, without projections (by Sergio Verde) and fragments of documentaries overused to the point of tedium, not to mention Blanche’s child lookalike, as superfluous as in most opera productions à la mode. It is a pity, because had Horáková Joly reined in her vivid imagination and focused on the only clever, though perhaps not too original, idea of “assigning” to the sixteen nuns sixteen mobile metal structures, lowered from the flies and placed at various angles – which first get covered by the greenery of the vegetables and flowers cultivated by the sisters only to turn in the end into the condemned women’s graves – the rest would have told itself, in a simple reference to this clear metaphor. Like the final execution scene, in which the nuns stand on their own graves in beams of spotlight going out suddenly one by one after each strike of the guillotine.

This rather unsuccessful staging did not quite hold its own musically either. The weakest link was the orchestra, clearly not ready to tackle Poulenc’s shimmering, rhythmically relentless and, at the same time, inhumanly precise score. In Act I everything, including intonation, was off. Then things began to improve somehow – under the experienced baton of Hermann Bäumer, the new music director of Státní opera, whom I came to know during his excellent directorship in Mainz. This may have happened, because at some point the conductor abandoned any further attempt to bring out the sharp contrasts and wealth of harmonies in favour of sounds that were hard, harsh and powerful, but at least impressive. On the other hand, a fine performance came from the chorus, directed by Adolf Melichar, which has little to do in this opera, so I appreciate its commitment and clear articulation all the more.

Photo: Petr Neubert

In an exceptionally uneven cast the soloist that stood out was above all Jana Sibera, who has a soft, girlish, beautifully rounded soprano, perfect for the role of Blanche. I was also very impressed by Mother Marie sung by the Norwegian mezzo-soprano Tone Kummervold, whose dense, technically impeccable voice I had admired a few years earlier in Schulhoff’s Flammen. The sharp, strained high notes of Tamara Morozova (Madame Lidoine) were not very pleasant on the ear and neither were serious intonation problems of Ekaterina Krovateva (Constance). Markéta Cukrova was completely miscast as the Old Prioress, a character she was unable to bring to life either with her acting or with her singing: as she ages, her mezzo-soprano is getting increasingly harmonically deficient and increasingly unstable owing to insufficient support. Daniel Matoušek has a lovely tenor, but it is definitely too light for the role of Chevalier de la Force; Paul Gay as Marquis de la Force was rather bland; Michael Skalický did his best as the Chaplain, although the role was too complex and big for his experience and skills.

Perhaps I should have gone to see some of the following performances. Perhaps the production will grow with time. I left the premiere, feeling that the Prague Dialogues des Carmélites did not do justice to either the “Compiègne Sixteen” or the thousands of Czech and Slovak nuns expelled from their convents, interned in camps, harassed by the security services, deprived of the remains of their human dignity.

Translated by: Anna Kijak

Portrety dźwiękami malowane

Lada dzień mocno już spóźniona relacja z Getyngi, w przyszłym tygodniu – niespodzianka – a tymczasem, żeby choć na chwilę złapać oddech, wracamy pamięcią do niedawnego festiwalu Actus Humanus: na inauguracyjny recital klawikordowy Marii Erdman 1 kwietnia, w Ratuszu Głównego Miasta, z utworami Carla Philippa Emanuela Bacha.

***

Charles Burney, angielski skrzypek, organista i kompozytor, a zarazem pisarz i czujny obserwator życia muzycznego XVIII-wiecznej Europy, od początku swej błyskotliwej kariery nosił się z zamiarem opracowania syntetycznej historii muzyki. W roku 1769, świeżo uhonorowany tytułem doktora Uniwersytetu Oksfordzkiego, postanowił wyruszyć na Stary Kontynent – w poszukiwaniu nieosiągalnych w Anglii materiałów do swojego opus magnum. W czerwcu 1770, wyposażony w gruby plik listów polecających, odbył pierwszą podróż do Francji, Związku Szwajcarskiego oraz Italii, której plon opisał w doskonale przyjętym dziele The Present State of Music in France and Italy. Zachęcony powodzeniem książki, w roku 1772 podjął kolejną wyprawę, tym razem do Niemiec, Austrii, Czech oraz Republiki Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich.

Joshua Reynolds, portret Charlesa Burneya, 1781, National Portrait Gallery w Londynie

Właśnie podczas tamtej podróży odwiedził w Hamburgu Carla Philippa Emanuela Bacha, który, z początku odrobinę skrępowany i onieśmielony wizytą szacownego Anglika, ostatecznie poświęcił mu kilka dni i zanim Burney ruszył w dalszą drogę, zaprosił go do siebie na kolację. Zanim przystąpili do wieczerzy, gospodarz postanowił zaostrzyć apetyt gościa odrobiną muzyki. „Pan Bach – pisał później zachwycony Burney – był na tyle uprzejmy, by zasiąść do ulubionego klawikordu Silbermanna, na którym zagrał trzy albo cztery ze swych najprzedniejszych i najtrudniejszych kompozycji, z delikatnością, precyzją i werwą, za które rodacy tak słusznie go cenią. W podniosłych, wolnych fragmentach, ilekroć miał do zagrania długi dźwięk, umiał wydobyć z instrumentu okrzyk smutku i skargi, jaki można uzyskać tylko na klawikordzie, i niewykluczone, że tylko on potrafił to uczynić. Po elegancko podanej i zjedzonej ze smakiem kolacji namówiłem go, by znów usiadł do klawikordu; grał z jedną tylko krótką przerwą aż do jedenastej w nocy. Tak się przy tym w tej grze zapamiętał, że nie tylko grał, ale i wyglądał jak natchniony. Oczy patrzyły nieruchomo w przestrzeń, dolna warga opadła, twarz emanowała energią. Powiedział mi później, że gdyby mógł częściej pracować w ten sposób, odzyskałby utraconą młodość”.

Można z dużym prawdopodobieństwem zakładać, że wśród zagranych tamtego wieczoru utworów znalazło się choćby kilka spośród dwudziestu czterech Pièces caractéristiques, pisanych przez Bacha w latach 1754-57, podczas pobytu w Berlinie. Zarówno tytuł, jak i struktura owych miniatur przywodzą na myśl skojarzenia z „pièces de caractère” klawesynistów francuskich, zwłaszcza że jedną trzecią z nich Bach ujął w formę ronda – styl miały jednak odrębny, pełen zaskakujących kontrastów harmonicznych i nieregularnych rytmicznie figuracji. Jeden z francuskich muzykologów nazwał tę kompozycję „wspaniałą odą na cześć przyjaźni”. Istotnie, większość Bachowskich Pièces Wq 117 stanowią muzyczne portrety jego przyjaciół i znajomych z tego okresu – i to ponoć tak celne, że członkowie berlińskiej socjety rozpoznawali ich tożsamość nawet bez znajomości tytułów. W tej galerii znalazły się dźwiękowe konterfekty prominentnych teologów, poetów, prawników i lekarzy, uzupełnione portretami kilku kobiet, między innymi Johanny Benedicte, żony Friedricha Wilhelma von Printzen, członka tajnej rady wojennej Fryderyka Wielkiego, oraz córki kompozytora Anny Karoliny Filipiny, której ojciec poświęcił aż dwie miniatury, La Caroline Wq 117/39 i La Philipine Wq 177/34.

Carl Philipp Emanuel Bach – pastel na papierze (ok. 1780) na podstawie szkicu Johanna Philippa Bacha, bratanka kompozytora. Ze zbiorów Biblioteki Państwowej w Berlinie

Z pewnością jednak Carl Philipp Emanuel nie zagrał Burneyowi Fantazji fis-moll Wq 67, skomponowanej kilkanaście lat później, zaledwie rok przed śmiercią „Pana Bacha”, zmarłego w 1788. Swobodna fantazja, jedno z najdłuższych jego dzieł w tym gatunku, opiera się na sprawdzonym schemacie następstwa fragmentów skontrastowanych pod względem tempa i faktury. W utworze regularnie nawracają trzy wyraźnie zaznaczone elementy motywiczne: adagio z akordem w lewej ręce, któremu odpowiadają trzy powtórzone dźwięki w ręce prawej; pełne wirtuozowskich przebiegów allegretto; oraz largo w rozkołysanym metrum 12/8. Ten późny, dojrzały utwór pozwala mniemać, że po wyjeździe Burneya kompozytor coraz częściej próbował pracować w sposób, do którego skłoniła go wizyta angielskiego erudyty – Fantazja fis-moll łączy bowiem młodzieńczą radość improwizacji z dostępnym jedynie wytrawnemu muzykowi poziomem wirtuozerii.

Najwięcej wzruszeń wzbudza jednak w słuchaczach Rondo e-moll Wq 66, rozdzierające muzyczne pożegnanie ze wspomnianym przez Burneya „ulubionym klawikordem Silbermanna”. C.P.E. Bach zawarł w utworze istny katalog technik gry na tym instrumencie, na czele z tak zwanym Bebung, ozdobnikiem możliwym do zrealizowania wyłącznie na klawikordzie. Efekt delikatnego wibrata powyżej dźwięku bazowego uzyskiwano przez nieznaczną zmianę napięcia struny uderzanej przez tangent, bez zdejmowania palca z klawisza, przez co płytka wciąż stykała się ze struną.

Portret sylwetkowy Anny Karoliny Filipiny Bach. Museum für Hamburgische Geschichte

Bach wszedł w posiadanie instrumentu z fryburskiej pracowni Gottfrieda Silbermanna w końcu lat czterdziestych, na służbie u Fryderyka Wielkiego. W 1781 roku żegnał się z nim czułą, malowaną pastelowymi barwami elegią. Wkrótce potem klawikord poszedł w ręce Dietricha Ewalda von Grotthussa, syna kurlandzkiego urzędnika, który marzył o karierze oficerskiej dla swego pierworodnego. Dietrich okazał się jednak młodzieńcem słabego zdrowia i po krótkim pobycie w wojsku oddał się bez reszty swojej pasji muzycznej. Podobno był wyjątkowo biegły w grze na instrumentach klawiszowych. Chyba można to wziąć na wiarę: w przeciwnym razie Bach nie sprzedałby mu klawikordu, z którym łączyło go tyle wspomnień. Grotthuss odwdzięczył mu się innym rondem, niestety zaginionym – pod znamiennym tytułem Freude über den Empfang des Silbermannschen Klaviers („Radość z powitania klawikordu Silbermanna”), w równie znamiennej tonacji C-dur.

Carl Philipp Emanuel z pewnością docenił entuzjazm młodego Kurlandczyka. Któż, jak nie Bach, zdawał sobie sprawę, ile ekspresji da się wydobyć z tego niepozornego instrumentu. Można było na nim płakać, można też było śpiewać z radości. Wystarczyło przytrzymać palec na klawiaturze, żeby dotknięta tangentem struna wybrzmiała pełnią ludzkich emocji.

W cieniu Akcji Ř

Czescy melomani mają równie mało szczęścia do Dialogów karmelitanek jak Polacy. Przypominałam niedawno, przy okazji premiery, a właściwie rekonstrukcji amsterdamskiego przedstawienia Roberta Carsena w Teatro Regio di Torino, że na pierwszą i jak dotąd jedyną polską inscenizację opery Poulenca zdecydował się w roku 2000 Teatr Wielki w Łodzi. Na premierę w Pradze Dialogi musiały czekać aż siedemdziesiąt lat. Doczekały się w maju, w ramach Praskiej Wiosny, naznaczonej kilkoma innymi okrągłymi rocznicami.

Dialogi karmelitanek z trudem przebijają się na deski teatrów dawnego bloku wschodniego, nawet po transformacji ustrojowej. Ich długa nieobecność w Czechach jest tym bardziej zrozumiała, że tuż po wojnie u naszych południowych sąsiadów zaprowadzono jeden z najbardziej restrykcyjnych modeli zwalczania religii katolickiej w tej części Europy – zgodnie z zaleceniami Żdanowa, który stawiał państwom satelickim za wzór wcześniejsze doświadczenia ZSRR w batalii przeciwko Cerkwi prawosławnej. Represje objęły też klasztory. W nocy z 13 na 14 kwietnia 1950 roku przeprowadzono tak zwaną Akcję K, poprzedzoną marionetkowymi procesami kilkunastu zakonników, z których część skazano na dożywocie. Zlikwidowano ponad dwieście męskich zgromadzeń, internowano kilka tysięcy członków wspólnot zakonnych, klasztory zostawiono na pastwę losu albo celowo zdewastowano, mienie skonfiskowano bądź rozkradziono. W sierpniu rozpoczęła się Akcja Ř (od czeskiego słowa řeholnice, oznaczającego zakonnicę), realizowana etapami i bardziej wybiórczo, skierowana głównie przeciwko „siostrom niepożytecznym”, przez co władze komunistyczne rozumiały działalność edukacyjną i wychowawczą zakonnic oraz ich zaangażowanie w opiekę nad chorymi. Ofiarą tamtych prześladowań padła też Magdalena Anna Schwarzová, postulantka w zakonie karmelitanek, kilka lat później oskarżona o zdradę stanu, skazana na 11 lat więzienia i pozbawiona praw publicznych, a w latach 80., po kolejnej fali represji, zmuszona do zrzeczenia się obywatelstwa przed decyzją o wyjeździe do Krakowa, gdzie resztę życia spędziła w klauzurze.

Jana Sibera (Blanche). Fot. Petr Neubert

Nic dziwnego, że Barbora Horáková Joly, reżyserka Dialogów w praskiej Operze Państwowej, dostrzegła w niechlubnej karcie z dziejów Czechosłowacji pewną paralelę z losami nieszczęsnych sióstr z Compiègne, zgilotynowanych w lipcu 1794 roku. Gorzej, że potraktowała ją zbyt dosłownie, zapominając, że opera Poulenca nie jest rekonstrukcją wydarzeń historycznych, tylko adaptacją nawiązującej do nich mistycznej noweli Gertrud von Le Fort, zreinterpretowaną i wzbogaconą o nowe wątki zarówno przez Georges’a Bernanosa, jak i samego kompozytora. Całą koncepcję Horákovej Joly zdominowały przemoc, konflikt i upodlenie, zacierając postawy i motywacje poszczególnych bohaterów. Nie ma tu ani egzystencjalnego lęku, ani wewnętrznej przemiany. Markiz de la Force z niewiadomych przyczyn znęca się nad własnym synem psychicznie i fizycznie; Stara Przeorysza umiera rozczochrana, uwalana własnymi odchodami, jakby znalazła się w zaniedbanym domu opieki, nie zaś pod czułą opieką Matki Marii; Kawaler de la Force przybywa do klasztoru pożegnać się z Blanką zakrwawiony i ledwo trzymając się na nogach – a przecież składa jej wizytę w charakterze potencjalnego opiekuna w ucieczce, przeświadczony, że w ogniu rewolucji może zapewnić siostrze bezpieczeństwo.

Wyliczankę absurdów można by ciągnąć w nieskończoność – szkoda, bo spektakl rozegrano w oszczędnej i funkcjonalnej scenografii Ines Nadler, dobrze oświetlonej przez Saschę Zaunera i uzupełnionej kostiumami Annemarie Bulli, które w zupełności starczyłyby za aluzję do powojennych represji: bez nadmiarowych i nieprzemyślanych pomysłów reżyserki, bez zgranych do nudności projekcji (Sergio Verde) i fragmentów filmów dokumentalnych, nie wspominając już o dziecięcym sobowtórze Blanche, równie zbędnym, jak w większości operowych inscenizacji à la mode. Szkoda, bo gdyby Horáková Joly powściągnęła swą rozbuchaną fantazję i skupiła się na jedynym sensownym, choć może nie odkrywczym pomyśle „przypisania” szesnastu zakonnicom szesnastu ruchomych, opuszczanych z nadscenia i ustawianych pod różnym kątem metalowych konstrukcji, które najpierw okrywają się zielenią uprawianych przez siostry warzyw i kwiatów, by ostatecznie zmienić się w groby skazanych – reszta opowiedziałaby się sama, w prostym nawiązaniu do tej czytelnej metafory. Tak jak finałowa scena egzekucji, w której zakonnice stanęły na własnych mogiłach w snopach punktowych świateł, raptownie gasnących po każdym ciosie gilotyny.

Daniel Matoušek (Kawaler de la Force) i Jana Sibera. Fot. Petr Neubert

Niezbyt udana inscenizacja nie wybroniła się też w pełni pod względem muzycznym. Najsłabszym ogniwem okazała się orkiestra, wyraźnie niegotowa do starcia z rozmigotaną, nieubłaganą rytmicznie, a zarazem wręcz nieludzko precyzyjną partyturą Poulenca. W I akcie szwankowało wszystko, włącznie z intonacją. Potem zaczęło się jakoś zbierać – pod doświadczoną batutą Hermanna Bäumera, nowego szefa muzycznego Státniej opery, którego poznałam od najlepszej strony za czasów jego kierownictwa w Moguncji. Być może dlatego, że dyrygent w pewnym momencie zaniechał dalszych prób wyegzekwowania jaskrawych kontrastów i bogactwa harmonii na rzecz brzmień twardych, ostrych i donośnych, ale przynajmniej efektownych. Dobrze za to spisał się chór pod dyrekcją Adolfa Melichara, który niewiele ma w tej operze do roboty, więc tym bardziej doceniam jego zaangażowanie i klarowną artykulację.

W wyjątkowo nierównej obsadzie solowej zabłysła przede wszystkim Jana Sibera, obdarzona mięciutkim, dziewczęcym, pięknie zaokrąglonym sopranem, idealnie pasującym do postaci Blanche. Znakomite wrażenie w partii Matki Marii zrobiła na mnie norweska mezzosopranistka Tone Kummervold, której gęsty, nieskazitelny technicznie głos miałam okazję podziwiać kilka lat temu w Plamenach Schulhoffa. U Tamary Morozovej (Madame Lidoine) raziły zbyt ostre, wysilone góry, u Jekatieriny Krowatiewej (Konstancja) – poważne wpadki intonacyjne. Kompletnym nieporozumieniem okazało się obsadzenie Markéty Cukrovej w roli Starej Przeoryszy, której nie zdołała zbudować ani środkami aktorskimi, ani wokalnymi: jej mezzosopran z wiekiem staje się coraz uboższy w alikwoty i coraz mniej stabilny wskutek niedostatecznego podparcia. Daniel Matoušek dysponuje tenorem ładnym, ale zdecydowanie zbyt lekkim do partii Kawalera de la Force, Paul Gay jako Markiz de la Force wypadł całkiem bez wyrazu, Michael Skalický starał się jak mógł w roli Kapelana, mimo wszystko nazbyt złożonej i rozbudowanej na jego doświadczenie i umiejętności.

Scena zbiorowa. Na pierwszym planie Michael Skalický (Kapelan). Fot. Petr Neubert

Może powinnam była się wybrać na któreś z kolejnych przedstawień. Może z czasem ten spektakl okrzepnie. Z premiery wyszłam w poczuciu, że praskie Dialogi karmelitanek nie oddały sprawiedliwości ani „Szesnastu z Compiègne”, ani tysiącom czeskich i słowackich zakonnic: przepędzanych z klasztorów, internowanych w obozach, dręczonych przez służby bezpieczeństwa, wyzutych z resztek ludzkiej godności.

Czarodziejska hybryda

Od premiery The Fairy Queen w Polskiej Operze Królewskiej minęło już półtora miesiąca. Miejmy nadzieję, że spektakl przygotowany na 410. rocznicę śmierci Williama Szekspira – który na maleńkiej scenie warszawskiego teatru zaledwie dwa razy – wróci w kolejnych sezonach. Na zachętę dla wszystkich zainteresowanych tą i innymi inscenizacjami arcydzieła Purcella oraz samym utworem – mój krótki esej, który ukazał się także w książeczce programowej przedstawienia.

***

John Eliot Gardiner powiedział kiedyś, że The Fairy Queen tyle ma wspólnego ze Snem nocy letniej Szekspira, ile West Side Story z Tragedią Romea i Julii. Istotnie, Purcell nie skomponował choćby jednego fragmentu tej muzyki do oryginalnego tekstu mistrza ze Stratford. Coś jednak różni musical Leonarda Bernsteina od The Fairy Queen, w której muzyka nie łączyła się w integralną całość z tekstem mówionym. Pełniła funkcję teatralnych przerywników – była rozrywką samą w sobie, z własną fabułą, z udziałem osobnych wykonawców, wywiedzioną ze specyficznie angielskiego gatunku maski, która ani nie posuwała akcji naprzód, ani nie wnosiła nic nowego do rysunku głównych bohaterów sztuki.

Wspomnienie po Dorset Garden Theatre na XIX-wiecznej rycinie angielskiej

Pierwszą, a zarazem jedyną „prawdziwą”, w pełni śpiewaną operą Purcella jest Dydona i Eneasz. Purcell był jednak niezwykle płodnym twórcą muzyki teatralnej – począwszy od 1680 roku, kiedy zadebiutował muzyką do tragedii Theodosius; Or, The Force Of Love Nathaniela Lee, wystawionej na deskach Dorset Garden Theatre, zwanego też Queen’s Theatre. Od tamtej pory skomponował ponad czterdzieści partytur do sztuk najrozmaitszych gatunków – i choć owe „podkłady muzyczne” ograniczały się nieraz do pojedynczych numerów, często wychodziły poza praktykę teatralną, wykonywane przez muzyków-amatorów i profesjonalistów uczestniczących w koncertach publicznych. Fragmenty komponowane przez Purcella przybierały formę prostych pieśni solowych; utworów przypominających arie, często bogato ornamentowanych i ujętych w strukturę da capo; duetów, ansambli i chórów – pełniących funkcję przerywnika bądź komentarza do akcji – oraz mniej lub bardziej rozbudowanych fragmentów instrumentalnych, począwszy od uwertur, przez opracowania tańców dworskich i ludowych, aż po towarzyszące zmianie dekoracji „act tunes”. Niektóre z tych perełek – wykonywane przez muzyków rozmieszczonych na scenie, pod sceną, w orkiestronie i w kulisach, na balkonach i wśród publiczności na parterze – niosły z sobą większy ładunek dramatyczny niż same sztuki i towarzyszące im spektakularne zmiany scenerii. Tych zaś dokonywano z użyciem skomplikowanej maszynerii, wyprowadzającej dekoracje na szynach natartych tłuszczem, albo przy pomocy osiłków, którzy na dany sygnał podciągali i opuszczali elementy scenografii na grubych linach.

W jego spuściźnie zachowały się też cztery semi-opery, czyli bardziej rozbudowane muzyki sceniczne – reprezentujące gatunek hybrydowy, zrodzony w okresie restauracji Stuartów, łączący elementy dawnego teatru elżbietańskiego, angielskiej maski, francuskiego baletu i opery włoskiej. Taką semi-operą jest właśnie Fairy Queen, adaptacja Snu nocy letniej, której premiera odbyła się w 1692 roku w londyńskim Queen’s Theatre, pod postacią tak zwanej „restoration spectacular”, czyli inscenizacji z udziałem akrobatów, tancerzy i licznych efektów specjalnych. Wiele wskazuje, że autorem libretta do Fairy Queen był aktor Thomas Betterton, ówczesny zarządca teatru i stały współpracownik Purcella. Choreografię przygotował Josias Priest, „największy mistrz Tańca, jaki kiedykolwiek pojawił się na naszej Scenie” – jak w 1712 pisał o nim John Weaver, ojciec angielskiego baletu i pantomimy. Przedsięwzięcie zrealizowano z rozmachem niezwykłym nawet w tamtych czasach: koszty produkcji zamknęły się w bajońskiej sumie 3000 funtów szterlingów.

Portret Thomasa Bettertona z pracowni Sir Godfreya Knellera, ok. 1690. Ze zbiorów National Portrait Gallery w Londynie

W skład partytury wchodziły pierwotnie cztery maski (piątą, w pierwszym akcie, Purcell dopisał w roku 1693, przy okazji wznowienia dzieła), powiązane z postaciami Tytanii, tytułowej „Fairy Queen”, oraz jej męża Oberona, „King of the Fairies” (warto w tym miejscu dodać, że w polskiej tradycji Tytania bywa nazywana „królową wróżek”, a Oberon „królem elfów”; w rzeczywistości słowo fairy jest rzeczownikiem zbiorowym, określającym ogół tych magicznych stworzeń). Dwie małe suity orkiestrowe, czyli „First” i „Second Musick” były przeznaczone do grania w czasie, gdy publiczność zajmowała swoje miejsca. Wspomniane już wcześniej „act tunes” wykonywano przy otwartej kurtynie. Każdy kolejny akt, począwszy od aktu drugiego, poprzedzała krótka uwertura.

Z relacji po premierze wynika, że role Tytanii i Oberona – podobnie jak ich maleńkich poddanych – odgrywali aktorzy dziecięcy. Komiczna partia pasterki Mopsy, pierwotnie przeznaczona na sopran, została później przepisana przez Purcella na głos męski, być może kontratenor, bardziej jednak prawdopodobne, że na wysoki tenor, odpowiednik francuskiego haute-contre. W pięciu maskach występuje ogółem przeszło dwadzieścia postaci, w które z reguły wciela się znacznie mniejsza liczba śpiewaków, łączących kilka ról w jednym przedstawieniu.

Scena ze spektaklu The Fairy Queen w Covent Garden (1946)

Zmierzch popularności The Fairy Queen, owacyjnie przyjętej na premierze, nastąpił już w pierwszych dekadach XVIII wieku. Zmieniły się gusty, zmieniła się estetyka głosu, wyczerpała się formuła semi-opery. Zaginęła też partytura Purcella, odnaleziona dopiero w 1901 roku w bibliotece Royal Academy of Music. Nieprędko jednak zyskała uznanie. Wybitny angielski krytyk Harold Rosenthal pisał w roku 1946, po premierze w Covent Garden, że „pięć długich aktów anonimowej adaptacji Szekspirowskiej sztuki z dodatkiem dwuipółgodzinnej muzyki wystarczy, aby zniechęcić każdego melomana, nawet zaprawionego na dziełach Wagnera i Straussa”. Dopiero kolejna fala wykonawstwa historycznego przywróciła należną pozycję temu arcydziełu. The Fairy Queen pod wieloma względami przewyższa pozostałe zachowane semi-opery Purcella. Mimo że ani w niej słowa z Szekspira, celnie oddaje istotę jego komedii: towarzyszącą jej aurę tajemniczości, brawurowy humor i nieodpartą zmysłowość. W tym muzycznym skarbcu są same klejnoty, a każdy z nich lśni własnym, odmiennym blaskiem: począwszy od czarodziejskiego malarstwa dźwiękowego w partiach instrumentalnych, przez błyskotliwe wstawki dramatyczne i wyrafinowane harmonicznie partie chóru, aż po rozdzierający lament Laury „O let me weep”, któremu głębią wyrazu dorównać może tylko przedśmiertna skarga Dydony.

Oby Fairy Queen już nigdy nie popadła w zapomnienie. Niech będzie tak szczęśliwa, jak jest piękna – niczym kochankowie z finału ostatniej maski.

Oil and Blood

Krystian Lada does not like to separate the audience from the symbolic performance space. All his productions begin with the curtain raised – long before the first sounds of the opera are heard. Before the Mainz staging of Missy Mazzoli’s Breaking the Waves a dozen or so women slowly make their way onto the dark grass of the rocky hills of the Isle of Skye; they are unassuming, modestly dressed, young and old, beautiful and ugly. They are soon joined by a group of men in costumes bringing to mind not only the traditional dress of the Free Church of Scotland elders and the workwear of the Hebrides fishermen, but also the glistening blackness of oil from the drilling platforms scattered across the North Sea. The women introduce themselves and say a few words about their origin and religion. Not all of them are allowed by the men to finish. One by one, they are all pushed off the stage. Just one of them manages to say her name, Bess. This is enough for the men. The community dresses the girl in a wedding gown and has her “try on” various symbols of virginal martyrdom.

The gesture, which at first appears to contradict the doctrine of the Presbyterians – who reject the veneration of saints, their relics and images – is, in fact, an apt reflection of the worldview of the Danish artist Lars von Trier, the director of the 1996 film, which became the basis of Mazzoli’s opera, composed to a libretto by Royce Vavrek. Breaking the Waves, the winner of the Grand Prix at the Cannes Film Festival, was released just over a year after the announcement of the famous Dogme 95 manifesto and is still regarded as the seminal work of the movement. It was precisely at that time that von Trier, raised in a family of atheists, decided to convert to Catholicism, although he later abandoned the idea and chose agnosticism. He never hid his fascination with the oeuvre of his compatriot Carl Theodor Dreyer, primarily his Passion of Joan of Arc (1928), as well as the 1943 Day of Wrath and the post-war The Word. With time the iconoclast Dreyer came to be hailed as a master of religious cinema and Lars von Trier found his successor in himself. In Breaking the Waves he mused over dilemmas similar to those explored by Dreyer. From Joan of Arc he took Bess’ martyrdom; from Day of Wrath – the ambiguous bell motif; from The Word – the theme of his protagonist’s madness or mental disability.  However, he did not manage to shake off his reputation as someone who liked to cause scandal, partly because, even in his later films, he continued to point to patriarchal religion as a source of harm and suffering, exposing its inherent mechanism of the community using sexuality to exercise control over the individual.

Mazzoli’s three-act stage work was written twenty years after the film’s premiere, having been commissioned by Opera Philadelphia. Vavrek had the idea even before that, but the composer refused to be persuaded to adapt Breaking the Waves until she discovered the immanent “operatic nature” of von Trier’s work. His tale of Bess has the obsession and sacrifice of Wagner’s Senta, the vastness of the sea from Britten’s Billy Budd and Peter Grimes, and the hell paved with good intentions, like in Janáček’s Jenufa. The libretto of the opera follows the original text quite closely, a decision followed also in theatrical terms by the authors of most previous productions, maintaining a classic, linear narrative structure.

Julietta Aleksanyan (Bess) and Brett Carter (Jan). Photo: Andreas Etter

Krystian Lada has opted for a different approach: against the backdrop of an almost unchanging sets (designed by Annette Murschetz), masterfully organising the space, he stages a morality play about presumed guilt and ambiguous redemption, bringing to mind the tradition of medieval Passion plays. On the rocky grassland mentioned earlier there grow white lilies, usually not to be found in this environment. Jan, a Norwegian oil rig worker, will use them to make a wedding bouquet for Bess. They are both dressed in white: the groom in a suit, the bride in a gown with an enormous train, which she will hardly take off until the very end of the performance (costumes by Adrian Bärwinkel). There is no nard, no saffron or calamus here, but we cannot help but feel that this patch of land is supposed to satisfy all the needs of the community, both physical and spiritual. That is why it is an area that is closely watched – from the platforms surrounding it behind which a different world stretches: a world of boundless seas, distant oil rigs and rights rejected by the community.

In this enclosed garden Bess will lose her virginity; this is where she will say goodbye to Jan setting off for an oil rig, this is where she will have sex with him via phone, still in the same white dress, stained with the blood of their wedding night. When the news of Jan’s tragic accident arrives, the dark grass will be replaced with the steel grey floor of a hospital ward, reminiscent more of a mortuary than of an intensive care unit. Half-naked and bloodied, Jan, with his loins covered by a white cloth, brings to mind the tortured Christ just as strongly as he evokes the suffering Amfortas. Paralysed and unable to have sex, he slowly loses his will to live. When he finally manages to persuade his wife to have sex with other men, this will begin the Bess’ painful transformation into a holy harlot. New bloodstains appear on the dress. Bess “will finish the job”, giving herself to sailors from a red ship the presence of which we can only guess at from the flood of vermillion light at the back of the stage (as always, excellent lighting design by Aleksander Prowaliński, this time in collaboration with Frederik Wollek).

Julietta Aleksanyan. Photo: Andreas Etter

The rape scene takes place behind a semi-transparent curtain, with streams of terrifying filth pouring down on it. Blood mixed with oil? Faeces? Or perhaps disembowelled entrails? After the gruesome climax the narrative slowly comes to a close. Bess dies in the arms of women, Jan regains the use of his legs and returns to the stage in his wedding attire – splattered with dirt and blood like the white train of the dress, which now covers the woman’s coffin. Soon a purifying rain will fall from the flies. In the depths of the invisible sea we will hear the sound of non-existent bells, the sound Jan longed for on his wedding day.

Lada has served the operatic version of Breaking the Waves well. He has distanced it from the cinematic original and introduced it to the world of theatrical symbolism – much to the benefit of the audience and without detracting from the music, which has earned Mazzoli a reputation as one of the brightest stars in the firmament of twenty-first-century American opera. Critics often label her oeuvre as post-minimalist: indeed, Mazzoli organises most scenes around a vivid, repetitive pattern, not necessarily rhythmic – however, the main asset of her music is its harmonic language, which vaguely brings to mind Schönberg’s fluid tonality and polytonality. Mazzoli beautifully tints chords with dissonances, recasts instruments, and breaks up the colour of the orchestra with the sound of electric guitar and synthesiser. In addition, she has an extraordinary feel of the human voice, as is evidenced by the truly Brittenesque choruses and the poignant and, at the same time, surprisingly melodious part of Bess.

Brett Carter. Photo: Andreas Etter

A part with which Julietta Aleksanyan coped splendidly. She is a soprano with a very handsome voice, uncommon sense of phrasing, and admirable ability to build such a complex and tragic character. The fragile Bess was perfectly partnered by the imposing Jan of Brett Carter, who has a healthy, flexible baritone with a bright, almost tenor-like timbre. I was really taken by Karina Repova as Dodo, Bess’ sister-in-law: her velvety mezzo-soprano possesses both soothing tenderness and strength essential to the role – they were well contrasted with the merciless severity of the Mother (sung by Nancy Weißbach, a reliable dramatic soprano). Among the male cast the Ukrainian bass-baritone Daniel Semsichko as the Councilman stood out as well, but I was disappointed by Yoonki Baek as Dr. Richardson, whose tenor was quite frail and whose intonation was uncertain. Other roles were competently performed by the baritone Tim-Lukas Reuter (Terry) as well as the bass Doğuş Güney and the tenor Frederik Bak as the two rapists. A fine performance also came from the male chorus directed by Sebastian Hernandez Laverny – rough, at times brutal in its sound, particularly convincing in fragments styled as Presbyterian hymns and psalms. The whole, featuring the Philharmonisches Staatsorchester Mainz, was conducted by Dirk Kaftan – with remarkable verve and attention to every detail of this highly complex score.

However, the Mainz staging of Breaking the Waves ended differently from the earlier productions of the opera. A dozen or so “Mainzer Frauen”, the women from the prologue, came back on stage with Bess in order to sing a simple song, “My body is a map”, composed by Mazzoli to a paraphrase of the text of the main protagonist’s aria from the beginning of Act III. Perhaps it was a nod to librettists from the past, who were able to end every opera with a well-put-together lieto fine? If so, it was  untimely. Every single day over one hundred raped women die, with their bodies proving to be a map to nowhere.

Translated by: Anna Kijak

Bartók na bosaka

Przez pewien czas znajdą Państwo na mojej stronie znacznie więcej relacji z zagranicy niż innych materiałów, ale mam nadzieję, że i tak się nie znudzą – zwłaszcza że sezon dobiega końca z impetem i już teraz mogę potwierdzić, że okazał się jednym z najbardziej udanych w minionej dekadzie. W kolejce czeka już Festiwal Händlowski w Getyndze i pierwsze od prawie ćwierćwiecza wykonanie Parsifala w Szkocji, przed nami letnie festiwale operowe w Anglii (w tym również mój debiut prasowy w Glyndebourne), a tymczasem zapraszam na podsumowanie wrażeń z tegorocznej Praskiej Wiosny. Na początek esej-portret dwóch kobiet niezwykłych: Patricii Kopatchinskiej i Barbary Hannigan (podaję link do strony „Tygodnika Powszechnego”, a przy okazji donoszę, że nowe, świąteczne wydanie papierowe można już kupić w kioskach). W następnej kolejności recenzja z praskiej premiery Dialogów karmelitanek, tym razem na wyłączność Upiora. A potem sami Państwo zobaczą i – mam nadzieję – kiedyś usłyszą.

Bartók na bosaka

Ropa i krew

Krystian Lada nie lubi oddzielać widowni od symbolicznej przestrzeni gry. Wszystkie jego spektakle zaczynają się przy otwartej kurtynie – na długo nim zabrzmią pierwsze dźwięki opery. Przed mogunckim przedstawieniem Przełamując fale Missy Mazzoli na ciemną murawę skalistych wzgórz wyspy Skye wkracza powoli kilkanaście kobiet: niepozornych, skromnie ubranych, młodych i starych, pięknych i brzydkich. Po chwili dołącza do nich grupka mężczyzn w kostiumach, których wygląd wzbudza skojarzenia nie tylko z tradycyjnym strojem starszyzny Kościoła Szkockiego i odzieżą roboczą hebrydzkich rybaków, lecz także z połyskliwą czernią ropy z rozproszonych po Morzu Północnym platform wiertniczych. Kobiety przedstawiają się i wtrącają kilka słów o swoim pochodzeniu i religii. Nie każdej mężczyźni pozwalają skończyć. Wszystkie są po kolei wypychane ze sceny. Jedna zdąży podać tylko swoje imię, Bess. To mężczyznom wystarcza. Wspólnota ubiera dziewczynę w suknię ślubną i „przymierza” do niej rozmaite atrybuty dziewiczego męczeństwa.

Gest, który z pozoru kłóci się z doktryną prezbiterian, odrzucających kult świętych oraz ich relikwii i wizerunków, w istocie jest celnym odzwierciedleniem światopoglądu duńskiego artysty Larsa von Triera, twórcy filmu z 1996 roku, na którego kanwie powstała opera Mazzoli do libretta Royce’a Vavreka. Dramat Breaking the Waves, zdobywca Grand Prix na festiwalu w Cannes, wszedł na ekrany nieco ponad rok po ogłoszeniu słynnego manifestu Dogma 95 i do dziś uchodzi za dzieło założycielskie ruchu. Wychowany w rodzinie ateistów von Trier właśnie wtedy postanowił przyjąć katolicyzm, choć potem wycofał się z tej decyzji na pozycję agnostyka. Nigdy nie krył fascynacji twórczością swego rodaka Carla Theodora Dreyera, przede wszystkim Męczeństwem Joanny d’Arc (1928), ale też ukończonym w 1943 roku Dniem gniewu i powojennym już Słowem. Obrazoburca Dreyer doczekał się z czasem uznania jako mistrz kina religijnego. Lars von Trier odnalazł w sobie jego następcę. W Przełamując fale roztrząsał podobne dylematy jak Dreyer. Z Joanny d’Arc wziął męczeńską ofiarę Bess; z Dnia gniewu niejednoznaczny motyw dzwonów; ze Słowa – wątek szaleństwa bądź upośledzenia swojej bohaterki. Nie pozbył się jednak piętna skandalisty, między innymi dlatego, że i w późniejszych filmach wskazywał na religię patriarchalną jako źródło krzywd i cierpienia, obnażając nieodłączny od niej mechanizm wykorzystania seksualności w procesie kontroli wspólnoty nad jednostką.

Julietta Aleksanyan (Bess) i Brett Carter (Jan). Fot. Andreas Etter

Trzyaktowy utwór sceniczny Mazzoli powstał dwadzieścia lat po premierze filmu, na zamówienie Opera Philadelphia. Pomysł zakiełkował w głowie Vavreka już wcześniej, ale kompozytorka dopóty nie chciała się przekonać do adaptacji Przełamując fale, aż odkryła immanentną „operowość” dzieła von Triera. W jego opowieści o Bess jest obsesja i poświęcenie Wagnerowskiej Senty, jest ogrom morza z Billy’ego Budda i Petera Grimesa Brittena, jest wreszcie wybrukowane dobrymi chęciami piekło, jak w Jenufie Janaczka. Libretto opery trzyma się dość ściśle litery pierwowzoru, z czego większość dotychczasowych realizatorów czyniła użytek także pod względem teatralnym, zachowując klasyczny, linearny tok narracji.

Krystian Lada podszedł do sprawy inaczej: na tle prawie niezmiennej, świetnie organizującej przestrzeń scenografii (Annette Murschetz) rozegrał moralitet o domniemanej winie i niejednoznacznym odkupieniu, przywodzący na myśl skojarzenia z konwencją średniowiecznych misteriów pasyjnych. Na wspomnianej już skalnej murawie rosną niespotykane w tym środowisku białe lilie. Jan, norweski robotnik naftowy, ułoży z nich ślubny bukiet dla Bess. Oboje są ubrani na biało: pan młody w garnitur, panna młoda w suknię z ogromnym trenem, której nie zdejmie prawie do końca przedstawienia (kostiumy Adrian Bärwinkel). Nie rośnie tu nard i szafran ani wonna trzcina, ale i tak nie sposób opędzić się od myśli, że ten spłacheć ziemi ma zaspokajać wszystkie potrzeby społeczności, zarówno fizyczne, jak i duchowe. Dlatego jest terenem bacznie obserwowanym – z okalających go podestów, za którymi rozpościera się inny świat: bezkresnego morza, odległych platform wiertniczych i odrzucanych przez wspólnotę praw.

Bess w tym zamkniętym ogrodzie straci dziewictwo; stąd pożegna wyruszającego na platformę wiertniczą Jana, tu będzie uprawiać z nim seks przez telefon, wciąż w tej samej białej sukni, poplamionej krwią nocy poślubnej. Kiedy nadejdzie wieść o tragicznym wypadku Norwega, ciemną murawę zastąpi stalowoszara podłoga sali szpitalnej, bardziej przypominającej kostnicę niż oddział intensywnej opieki medycznej. Półnagi, zakrwawiony Jan – z lędźwiami okrytymi białym płótnem – wzbudza równie intensywne skojarzenia z umęczonym Chrystusem, jak z cierpiącym Amfortasem. Sparaliżowany, niezdolny do seksu, powoli traci wolę życia. Kiedy wreszcie uda mu się przekonać żonę to zbliżeń z innymi mężczyznami, rozpocznie się bolesny proces przemiany Bess w świętą nierządnicę. Na sukni pojawią się nowe plamy krwi. Bess „dokończy zadanie”, oddając się marynarzom z czerwonego statku, którego obecności domyślimy się tylko z zalewu cynobrowego światła w głębi sceny (jak zwykle znakomita reżyseria świateł Aleksandra Prowalińskiego, tym razem we współpracy z Frederikiem Wollekiem).

Na pierwszym planie Julietta Aleksanyan. Fot. Andreas Etter

Scena gwałtu rozgrywa się za półprzezroczystą kurtyną, po której leją się strugi przerażającego brudu. Krwi wymieszanej ze smarem? Fekaliów? A może wyrwanych wnętrzności? Po makabrycznej kulminacji narracja powoli się domyka. Bess umiera w ramionach kobiet, Jan odzyskuje władzę w nogach i wraca na scenę w ślubnym stroju – uwalanym brudem i krwią podobnie jak biały tren sukni, okrywający teraz trumnę kobiety. Za chwilę z nadscenia spadnie oczyszczający deszcz. W toni niewidzialnego morza rozlegnie się dźwięk nieistniejących dzwonów, za którym Jan tęsknił w dzień ślubu.

Lada przysłużył się operowej wersji Przełamując fale. Odsunął ją od filmowego pierwowzoru i wprowadził w świat symboliki teatralnej – z ogromną korzyścią dla widza i bez szwanku dla muzyki, która przyniosła Mazzoli opinię jednej z najjaśniejszych gwiazd na firmamencie XXI-wiecznej opery amerykańskiej. Krytycy często opatrują jej twórczość nośną etykietą postminimalizmu: istotnie, Mazzoli organizuje większość scen wokół wyrazistego, powtarzalnego schematu, niekoniecznie rytmicznego – główny walor jej muzyki tkwi jednak w języku harmonicznym, wzbudzającym niejasne skojarzenia z płynną tonalnością i politonalnością Schönberga. Mazzoli pięknie barwi akordy dysonansami, żongluje obsadą, przełamuje koloryt orkiestry brzmieniem gitary elektrycznej i syntezatora. Ma też niezwykłe wyczucie głosu ludzkiego, czego dowodem iście brittenowskie chóry i przejmująca, a przy tym zaskakująco śpiewna partia Bess.

Julietta Aleksanyan, Karina Repova (Dodo) i Nancy Weißbach (Matka). Fot. Andreas Rett

Z którą znakomicie poradziła sobie Julietta Aleksanyan, sopranistka obdarzona głosem dużej urody, niepospolitym wyczuciem frazy i godną podziwu sprawnością w budowaniu tak złożonej i tragicznej postaci. Świetnym partnerem dla kruchej Bess okazał się postawny Jan w osobie Bretta Cartera, dysponującego zdrowym, elastycznym barytonem o jasnej, niemal tenorowej barwie. Nadzwyczaj spodobała mi się Karina Repova jako Dodo, szwagierka Bess: jej aksamitny mezzosopran ma w sobie zarówno kojącą czułość, jak i nieodzowną w tej partii siłę – dobrze skontrastowane z bezlitosną surowością Matki (w tej roli Nancy Weißbach, solidny sopran dramatyczny). W męskiej obsadzie wyróżnił się także ukraiński bas-baryton Daniel Semsichko w partii Starszego Zboru, zawiódł natomiast Yoonki Baek w roli Doktora Richardsona, śpiewający tenorem dość wątłym i niepewnym intonacyjnie. W pozostałych rolach bez zarzutu sprawili się bas-baryton Tim-Lukas Reuter (Terry) oraz bas Doğuş Güney i tenor Frederik Bak w partiach dwóch gwałcicieli. Dobrze też wypadł chór męski pod kierunkiem Sebastiana Hernandeza Laverny’ego – szorstki, chwilami wręcz brutalny w brzmieniu, szczególnie przekonujący we fragmentach stylizowanych na hymny i psalmy prezbiteriańskie. Całość, wraz z Philharmonisches Staatsorchester Mainz, poprowadził Dirk Kaftan – z wybitnym nerwem i dbałością o każdy detal tej niezwykle złożonej partytury.

Moguncki spektakl Przełamując fale skończył się jednak inaczej niż wcześniejsze produkcje. Kilkanaście „Mainzer Frauen”, kobiet z prologu, wróciło na scenę wraz z Bess, żeby zaśpiewać prościutką, dokomponowaną przez Mazzoli piosenkę „My body is a map”, do parafrazy tekstu arii głównej bohaterki z początku III aktu. Czyżby ukłon w stronę dawnych librecistów, którzy zgrabnym lieto fine potrafili zamknąć akcję każdej opery? Jeśli tak, to niewczesny. Dzień w dzień umiera ponad sto zgwałconych kobiet, których ciała okazały się mapą donikąd.

Sezon prawdy i nadziei

Upiór serdecznie pozdrawia z Pragi i prosi o jeszcze chwilę cierpliwości w oczekiwaniu na wcześniej obiecane teksty. Tymczasem odsyłam Państwa na stronę miesięcznika „Teatr” – po garść pierwszych refleksji po ogłoszeniu programu kolejnego sezonu operowego w TW-ON. Polecam też lekturę innych materiałów, sukcesywnie wzbogacających zawartość majowej edycji magazynu.

Sezon prawdy i nadziei