Into the Inescapable Present

This visit – at the invitation of the North Rhine-Westphalia’s Culture Secretariat, with an eight-strong group of international observers, including my former editor colleague Monika Pasiecznik – was for me like Odysseus’ return to his beloved Ithaca. For thirteen years I have been working almost exclusively as an opera critic. I sometimes forget how much of my professional career was devoted to contemporary music, for example, when I reported on the successive editions of Berlin’s MaerzMusik, a festival I accompanied throughout Matthias Osterwold’s tenure, eagerly following its ups and downs. Year after year I would immerse myself deeply for a week and a half in the latest works, sometimes for over ten hours a day – until the festival began to eat its own tail. After that I would come to Berlin only sporadically and none of the subsequent MaerzMusik curators managed to win me over to their concept. That is why I accepted without hesitation an invitation to two concurrent festivals: the ORBIT biennial of new music theatre, taking place for the third time in Cologne, and the Wittener Tage für neue Kammermusik, celebrating its ninetieth anniversary.

I would venture to say that the programmes of both events – ORBIT, still experimenting and groping its way, and the venerable festival in Witten, which, incidentally, has expanded the formula of its title to include orchestral works and music theatre presentations – if combined into one and spread over time, would produce a festival surprisingly similar to the “MaerzMusiks” from Osterworld’s best years. But these happened nearly two decades ago. If I were younger, this would sound like an complaint. But I am older and I really need something like this: an intense festival of contemporary music that would satisfy both elderly avant-gardist and concert hall regulars, and an audience that still has no idea what to do about it. Listeners and spectators who want to explore such music in the contexts of time, space and other abstract notions. Who prefer to treat new music as a fact of which we know nothing yet, and to set this fact against the harsh reality and the social behaviours associated with it. To listen in darkness, on the go, lying down and while eating. To experience music in the urban space or, on the contrary, to retreat with it into ever changing and less obvious interiors.

What a dream. Meanwhile, Cologne is almost a hundred kilometres away from Witten, and we, as privileged critics, managed to cover almost the entire programmes of both festivals solely thanks to the efforts of the NRW KULTURsekretariat, which enabled us to attend rehearsals and meet the authors of still unfinished projects. Our advantage over the “ordinary” audience was that we knew the aesthetics of many composers from previous encounters. Interestingly, these were not always consistent with our present impressions. “Of all my memories, the saddest are the happiest ones,” confessed Jean Genet, to whom I will return, in The Miracle of the Rose. Well, sometimes it is the other way round: the music of Chaya Czernowin, the focus of this year’s Wittener Tage, which two decades ago I found to be dreadful, albeit technically competent, waffle, this time had me completely engaged. Am I finally mature enough to understand that the various threads of sound in her work alternately intertwine and unravel, run backwards and across the narrative, sometimes disappearing into the fabric only to emerge from it again unnoticed? Or perhaps I was confined in the cocoon of the past and was not keeping up with the voice of the younger generations?

Let us begin at the beginning. Before the ORBIT Festival opened officially, we went to the Ensemble Musikfabrik studio to observe the general rehearsal of Mutants in Music: III. Dreamteam + Playlist of Deaf Dreams, a performance featuring musicians and dancers from the Cologne-based Ensemble uBu. It looked promising: the opening “symphony” of involuntary muscle twitches while falling asleep, enacted by the performers on beds laid out on the studio floor to the rhythm of sounds reminiscent of a children’s music box, failed, however, to develop into a coherent narrative about the art of dreaming together. The drama got stuck until it was carried away by the music, building up gradually from overlapping fragments of a playlist compiled by the deaf artist Matthias Ranner – sung, articulated through instruments, vibrating on low-frequency waves. Only then did I feel like dreaming together with uBu: when Schumann’s Mondnacht emerged from a cloud of clangs, shouts and hums, when Schubert’s Notturno in E flat major began to murmur like a lullaby and when pop-culture texts began to mix gracefully with fragments of avant-garde classics.

Gefängnis ohne Mauern, Schiff ohne Meer. Photo: Sophia Hegewald

The hidden structure of dreams – or rather nightmares – was explored many times by Jean Genet, for example, in his provocative Miracle of the Rose, a semi-autobiographical, non-linear narrative in which the writer loosely drew on his own experiences at the Mettray reformatory for juvenile offenders and his subsequent imprisonment at Fontevrault. The sudden leaps in time and the disorienting blurring of fantasy and reality, characteristic of Genet’s prose, have fascinated numerous composers, resulting in works like Bengtson’s opera The Maids and Eötvös’ Le Balcon, and, before that, Hans Werner Henze’s instrumental “imaginary theatre”, based on motifs from Le Miracle de la Rose. Philipp C. Meyer, a student of Isabel Mundry and Stefano Gervasoni, among others, has decided to use the same material in Gefängnis ohne Mauern, Schiff ohne Meer, a piece of music theatre for one actor (Max Kurth) and seven musicians from Ensemble Garage. Although the set designer Jan Patrick Brandt did indeed create a convincing vision of a supposedly “open” prison (a semi-transparent lightbox at the back of the Roter Saal at the COMEDIA Theater, which both shields the actor entering it and exposes him to public view; illuminated spheres in which the narrator’s distorted face is reflected), and director Miriam Götz intensified the atmosphere of oppression by scattering the musicians across the stage and making their performance seem like intrusive, obsessively repeated actions – the whole thing turned into a drawn-out monodrama with sparingly used background music. True, it was very interesting at times (I was particularly struck by the modulated train whistle, the dreamlike clamour of birds and the crunch of glass being gnawed at by one of the fellow prisoners), but it fell silent at key moments in the narrative, above all in the scene when the mystical rose was discovered at the bottom of the heart of Harcamone, the “holy murderer”. It is a shame, because Meyer is undoubtedly a talented composer and deserved to work with a dramaturge who would have radically shortened the spoken text and woven it more effectively into the musical fabric of the piece.

By contrast, the final performance of Sombre. In the Shadows of Our Time was excellent. It was a moving tribute to Kaija Saariaho, who passed away less than two years ago, made by her husband, the composer Jean-Baptiste Barrière, her son, the director Alexi Barrière, and the composer and sculptor Cécile Marti. The musical material of the production was made up of four chamber pieces by Saariaho (Caliban’s Dream to fragments of Shakespeare’s The TempestNoaNoa to a text from Paul Gauguin’s journal; Ciel étoilé; and Sombre to excerpts from Ezra Pound’s Cantos). Marti “replied” to the first two with a composition entitled ‘ŌVIRI to a text by Aleksi Barrière, while Jean-Baptiste Barrière followed Ciel étoilé with Un Tempo di Lampi Senza Tuono to the poem Attesa by Primo Levi. The whole, surprisingly uniform stylistically, was a convincing tale of the fatal consequences of idolatry: in private and artistic, as well as political life. Once again, I was reminded of Maerzmusik and a conversation from twenty-one years ago, after the staged concert Italia Anno Zero, when we fulminated that if we were shown a film featuring Mussolini one more time, we would not be answerable for our actions. In the world we are living in now projections of photographs from concentration camps and filmed speeches by the Duce – interspersed with images of the heavenly beaches of the Hiva ‘Oa island – again make an electrifying impression. Another thing is that this time we were dealing with a very well-produced, if slightly conservative, theatre, which suited the small stage at the Alte Feuerwache perfectly, and, above all, was superbly performed by four instrumentalists (Eija Kankaanranta on the kantele, the flutist Camilla Hoitenga, the double bassist Aleksander Gabryś, the percussionist Fritz Hauser) and the outstanding bass-baritone Robert Koller. The Swiss singer, adding rainstick to the sound layer of the piece, also demonstrated exceptional acting talent. Every one of his portrayals – from Gauguin to Pound – was equally convincing; every word was rich in meaning, every gesture essential. Right up to the final tearing of the projection screen, behind which stood a sculpture by Marti: a primeval stone idol that could represent anything from the painter’s fourteen-year-old mistress, the leader of the Italian fascists, to today’s objects of idolatrous worship.

Sombre. In the Shadows of Our Time. Photo: Sophia Hegewald

I wish we had been able to see Samu Gryllus Host_Opera – based on a documentary novel about the abduction of a dozen or so girls in the Hungarian town of Balassagyarmat, carried out by the sons of local apparatchicks and hushed up by the communist authorities. I am glad that the encounter with the Cologne-based experimentalist Rochus Aust and his Deutsches Stromorchester gave us the chance to explore the still-deserted spaces of the port mill in the revitalised Deutz district, wearing helmets and protective clothing, just like the future audience of the cosmic performance Die Dualen/Grand Jury. We missed out on a few other ORBIT events, including a Symposium and a Speaker’s Corner featuring representatives from the independent arts scene. The Cologne festival is brimming with youthful energy, at times discovering something new, on other occasions reinventing the wheel. One day it will probably become established and thus less interesting.

The Wittener Musiktage are certainly well-established, which in the context of the previous sentence may again sound like a complaint, but the matter is more complicated. ORBIT is still searching, the Witten festival has already found what it was looking for: at least that is how its regulars see it, enamoured as they are with the great avant-garde of the third quarter of the twentieth century and greeting every hint of tonality with a consternation not unlike that which Wagner’s Tristan caused Clara Schumann. The tentative attempts to persuade the audience to embrace a slightly different kind of music, made during the brief tenure of Patrick Hahn, the festival’s former curator, fell on deaf ears – the oeuvre of Cassandra Miller, the face of last year’s Musiktage, who specialises in musical recycling, got a frosty reception. The helm was taken over from Hahn by Anselm Cybinski – together with the majority of the programme already planned for 2026 and focused on the oeuvre of Chaya Czernowin. We will have to wait and see what happens next.

I feel that, given my experiences to date, I am sitting on the barricade dividing the experimentalists and the advocates of the museum avant-garde. I have been quite happy to see the festival’s programme being expanded to include music that is decidedly “non-chamber” music. I was excited to discover the aptness of this year’s motto of the event: Gegenwart. Unentrinnbar (“The Present. Inescapable”). The present played a trick on us. It made us put greater emphasis on the context when assessing the works presented – often at the expense of a detailed analysis of the artists’ compositional technique.

Forty-eight hours of music in three days. That is why I will focus on delights, surprises and disappointments. Above all, on a radical change in my attitude towards Czernowin’s oeuvre, in which I finally began to recognise pain, unresolved trauma and opposition to the actions of tyrants. Surprisingly, her oeuvre sounds the least convincing when it engages directly in contemporary discourse (the underdeveloped NO! A Lament for the Innocent, featuring Sofia Jernberg’s strangely detached amplified soprano part, at a concert by the WDR Orchestra conducted by Yalda Zamani). I definitely find myself more in tune with Czernowin’s sensibility when she uses delicate musical means to evoke the scent of biblical hyssop, that ambiguous plant used by the Israelites in the Passover ritual to ask God to spare them, while slaying the firstborn of Egypt (a phenomenal performance of Ezov by Quatuor Diotima). I was equally struck by the performance of the Cologne-based band hand werk in a music theatre production, Red-Headed Man, based on the modernist poetry of Daniil Kharms: those who realised that a poem about a red-haired man who had no hair no eyes, no ears, no lips, no nose, who had absolutely nothing at all – and, therefore, it was better not to mention him – was a terrifying metaphor for Stalinist terror, turned a blind eye to Chernowin’s unsuccessful directorial debut in staging her own work, which was saved by the spectacular musical and acting performance of the cellist Niklas Seidl.

Red-Headed Man. Photo: Claus Langer

Another highlight from the Wittener Tage for me was Mártón Illés’ Four Sketches from the opening concert, in which vibrant live electronics merged seamlessly with an equally vibrant performance by Klangforum Wien, conducted by Elena Schwarz, clattering, chirping and shouting against a backdrop of fragmented czardases and Romani rhythms, bringing to mind a torn map of neural connections in the human brain. I was moved by Dmitri Kourliandski’s Partially Restored Landscapes, performed by the Diotima Quartet, and described by the composer as a musical deconstruction of encoded radio signals, but which I perceived as an inability to articulate and express the simplest human emotions, a manifestation of a desperate longing for the irretrievably lost land of childhood. I still cannot quite make sense of the concert by Basel Sinfonietta conducted by Titus Engel, during which the audience gave a warm reception to the technically accomplished, seductively Orientalising piece Untamed River by the Iranian composer Amen Feizabadi (with the superb Noa Frenkel in the solo part), and booed the naive Seven Valleys of Love by his compatriot Golfam Khayam, a clumsy composition, but one that remains touchingly faithful to the aesthetics of the classical Persian dastgāh system.

Noa Frenkel. Photo: Claus Langer

I will not hide my admiration for Øyvind Torvund’s Two Pieces for Orchestra and Electronics, performed by the WDR Orchestra under Zamani. Torvund has always thrown listeners off the scent, branched off down different paths and drawn the audience into an intriguing discussion about the blurred boundary between nature and civilisation – this time he put shreds of inspiration from the music of Wagner, Bruckner and Sibelius into the muzzle of wolves howling in the wilderness and other strange creatures.

There are many things I have not written about and I do not regret it. This trip has transported me back to a beautiful past, when I would immerse myself in the music of the day for weeks and would pick out only what was essential. This trip has thrown me into the inescapable present. I am happy to be able to experience it not only in the existential dimension, but also in the aesthetic dimension, filtered through the sensibility and unbridled imagination of contemporary composers.

Translated by: Anna Kijak

W głąb nieuniknionej teraźniejszości

Ten wyjazd – na zaproszenie Sekretariatu Kultury Nadrenii Północnej-Westfalii, z ośmioosobową grupą międzynarodowych obserwatorów, w tym moją dawną koleżanką redakcyjną Moniką Pasiecznik – był dla mnie jak powrót Odysa do wytęsknionej Itaki. Od trzynastu lat zajmuję się prawie wyłącznie krytyką operową. Sama czasem zapominam, ile kariery zawodowej poświęciłam muzyce współczesnej, między innymi składając raporty z kolejnych odsłon berlińskiej Maerzmusik, której towarzyszyłam przez całą kadencję Matthiasa Osterwolda, z zapałem śledząc jej wzloty i upadki. Rok w rok półtora tygodnia głębokiego zanurzenia w twórczość najnowszą, czasem po kilkanaście godzin dziennie – aż do chwili, kiedy festiwal zaczął zjadać własny ogon. Potem do Berlina wpadałam już tylko sporadycznie i żadne z późniejszych kuratorów Maerzmusik nie zdołało mnie w pełni przekonać do swojej koncepcji. Dlatego bez wahania przyjęłam zaproszenie na dwa równoległe przeglądy: odbywające się po raz trzeci w Kolonii biennale nowego teatru muzycznego ORBIT i obchodzące dziewięćdziesięciolecie istnienia Wittener Tage für neue Kammermusik.

Zaryzykuję twierdzenie, że programy obu imprez – poszukującego i błądzącego jeszcze po omacku ORBIT oraz szacownego jubilata z Witten, który skądinąd rozszerzył zawartą w tytule formułę o dzieła orkiestrowe i prezentacje teatru muzycznego – po połączeniu w jedno i rozciągnięciu w czasie dałyby festiwal zaskakująco podobny do „Maerzów” z najlepszych lat Osterwolda. Tylko że takie zdarzały się blisko dwie dekady temu. Gdybym była młodsza, brzmiałoby to jak zarzut. Ale jestem starsza i bardzo czegoś takiego potrzebuję: intensywnego festiwalu muzyki współczesnej, który zadowoliłby zarówno sędziwych awangardzistów i bywalców oswojonych sal koncertowych, jak i publiczność, która jeszcze nie wie, co z tym fantem zrobić. Słuchaczy i widzów, którzy chcą ją eksplorować w kontekstach czasu, przestrzeni i innych abstrakcyjnych pojęć. Którzy wolą traktować muzykę nową jako fakt, o którym nic jeszcze nie wiemy, i przystawiać ten fakt do trudnej rzeczywistości i związanych z nią zachowań społecznych. Słuchać w ciemnościach, w ruchu, na leżąco i podczas jedzenia. Obcować z muzyką w przestrzeni miejskiej, albo przeciwnie, zamykać się z nią w coraz to innych i mniej oczywistych wnętrzach.

Rozmarzyłam się. Tymczasem Kolonię dzieli od Witten niemal sto kilometrów, a nam, uprzywilejowanym krytykom, udało się ogarnąć program obydwu festiwali niemal w całości tylko dzięki staraniom NRW KULTURsekretariat, który umożliwił nam uczestnictwo w próbach i spotkania z twórcami niedokończonych jeszcze projektów. Nad „zwykłymi” odbiorcami mieliśmy tę przewagę, że estetykę wielu kompozytorów znaliśmy z wcześniejszych doświadczeń. Co ciekawe, nie zawsze spójnych z obecnymi wrażeniami. „Ze wszystkich moich wspomnień najsmutniejsze są te radosne”, wyznał w Cudzie róży Jean Genet, do którego jeszcze wrócę. Otóż bywa i na odwrót: w muzyce Chai Czernowin, wokół której skupił się program tegorocznych Wittener Tage, a którą dwie dekady temu uznałam za niemiłosierne, choć poprawne warsztatowo wodolejstwo, tym razem odnalazłam się w pełni. Czyżbym dojrzała do zrozumienia, że poszczególne wątki dźwiękowe w jej twórczości na przemian się łączą i rozsupłują, biegną wstecz i w poprzek narracji, czasem giną w osnowie, by znów niespostrzeżenie się z niej wyłonić? A może zasklepiłam się w kokonie minionej epoki i przestałam nadążać za głosem młodszych pokoleń?

Zacznijmy od początku. Przed oficjalnym otwarciem festiwalu ORBIT, w studiu Ensemble Musikfabrik, obserwowaliśmy próbę generalną Mutants in Music: III. Dreamteam + Playlist of Deaf Dreams, performansu z udziałem muzyków i tancerzy z kolońskiego Ensemble uBu. Zapowiadało się świetnie: początkowa „symfonia” mimowolnych skurczów mięśni przy zasypianiu, odgrywana przez wykonawców na legowiskach umoszczonych na podłodze studia, w rytm dźwięków jak z dziecięcej pozytywki, nie rozwinęła się jednak w spójną opowieść o sztuce wspólnego śnienia. Dramaturgia grzęzła dopóty, aż poniosła ją muzyka, nawarstwiając się stopniowo z zachodzących na siebie fragmentów playlisty skompletowanej przez niesłyszącego artystę Matthiasa Rannera – wyśpiewanych, wyartykułowanych na instrumentach, wibrujących na falach o niskiej częstotliwości. Dopiero wtedy zachciało mi się śnić razem z uBu: kiedy z chmury stuknięć, krzyków i szmerów wyłoniła się melodia Mondnacht Schumanna, gdy Notturno Es-dur Schuberta zanuciło się niczym kołysanka, a teksty popkultury zaczęły się wdzięcznie przenikać ze strzępami klasyków awangardy.

Gefängnis ohne Mauern, Schiff ohne Meer. Fot. Sophia Hegewald

Ukrytą strukturę marzeń, a właściwie koszmarów sennych wielokrotnie eksplorował Jean Genet, między innymi w prowokacyjnym Cudzie róży, na poły autobiograficznej, nielinearnej narracji, w której pisarz luźno nawiązał do własnych doświadczeń z kolonii poprawczej dla młodocianych przestępców w Mettray i późniejszego pobytu w więzieniu w Fontevrault. Charakterystyczne dla prozy Geneta raptowne przeskoki czasowe i dezorientujące pomieszanie fantasmagorii z rzeczywistością fascynowały niejednego kompozytora, czego owocem choćby operowe Pokojówki Bengtsona i Balkon Eötvösa, przedtem zaś instrumentalny „teatr imaginacyjny” Hansa Wernera Henzego, właśnie na motywach Le Miracle de la Rose. Philipp C. Meyer, uczeń między innym Isabel Mundry i Stefana Gervasoniego, postanowił wykorzystać ten sam materiał w Gefängnis ohne Mauern, Schiff ohne Meer, teatrze muzycznym na jednego aktora (Max Kurth) i siedmioro muzyków Ensemble Garage. Scenograf Jan Patrick Brandt stworzył wprawdzie przekonującą wizję rzekomo „otwartego” zakładu penitencjarnego (półprzezroczysta komora bezcieniowa pośrodku Roter Saal w COMEDIA Theater, która zarówno osłania wchodzącego do niej aktora, jak i wystawia go na widok publiczny; podświetlone kule, w których odbija się zniekształcona twarz narratora), a reżyserka Miriam Götz spotęgowała nastrój opresji, rozpraszając instrumentalistów po całej scenie i nadając ich grze pozór natrętnych, obsesyjnie powtarzanych czynności, całość przemieniła się jednak w rozwlekły monodram z oszczędnie dawkowanym podkładem muzycznym. Owszem, chwilami bardzo ciekawym (w pamięć zapadły mi zwłaszcza modulowany gwizd pociągu, oniryczny zgiełk ptaków i chrzęst szkła gryzionego przez jednego ze współwięźniów), milknącym jednak w kluczowych momentach narracji, przede wszystkim w scenie odkrycia mistycznej róży na dnie serca „świętego mordercy” Harcamone’a. Szkoda, bo Meyer jest kompozytorem niewątpliwie utalentowanym i zasłużył na współpracę z dramaturgiem, który radykalnie skróciłby tekst mówiony i wplótł go lepiej w tkankę muzyczną utworu.

Na tym tle znakomicie wypadł finałowy spektakl Sombre. In the Shadows of Our Time – wzruszający hołd dla zmarłej niespełna dwa lata temu Kaiji Saariaho, złożony przez jej męża kompozytora Jean-Baptiste’a Barrière’a, jej syna reżysera Aleksiego Barrière’a oraz kompozytorkę i rzeźbiarkę Cécile Marti. Na materiał muzyczny przedstawienia złożyły się cztery utwory kameralne Saariaho (Caliban’s Dream do fragmentu Burzy Szekspira; NoaNoa z tekstem z dziennika Paula Gauguina; Ciel étoilé; oraz Sombre do wyimków z Cantos Ezry Pounda). Marti „odpowiedziała” na pierwsze dwa kompozycją ‘ŌVIRI z tekstem Aleksiego Barrière’a, Jean-Baptiste Barrière dołączył po Ciel étoilé utwór Un Tempo di Lampi Senza Tuono do wiersza Attesa Primo Leviego. Całość, zaskakująco jednolitą stylistycznie, twórcy złożyli w przekonującą opowieść o zgubnych skutkach bałwochwalstwa: zarówno w życiu prywatnym, jak artystycznym i politycznym. Znów przypomniała mi się Maerzmusik i rozmowa sprzed dwudziestu jeden lat, po inscenizowanym koncercie Italia Anno Zero, kiedy pomstowaliśmy, że jeśli jeszcze raz pokażą nam film z Mussolinim, to nie ręczymy za siebie. W świecie, w którym przyszło nam teraz żyć, projekcje zdjęć z obozów koncentracyjnych i sfilmowanych przemów Duce – przeplecione obrazami rajskich plaż wyspy Hiva ʻOa – znów robią piorunujące wrażenie. Inna rzecz, że tym razem mieliśmy do czynienia z teatrem bardzo porządnie zrealizowanym, jeśli nawet odrobinę konserwatywnym, współgrającym z niewielką sceną Alte Feuerwache, przede wszystkim zaś świetnie wykonanym przez czworo instrumentalistów (grająca na kantele Eija Kankaanranta, flecistka Camilla Hoitenga, kontrabasista Aleksander Gabryś, perkusista Fritz Hauser) oraz znakomitego bas-barytona Roberta Kollera. Szwajcarski śpiewak, uzupełniający warstwę dźwiękową utworu brzmieniem kija deszczowego, wykazał się także nieprzeciętnym talentem aktorskim. Każde z jego wcieleń – od Gauguina aż po Pounda – było równie przekonujące, każde słowo brzemienne w treść, każdy gest nieodzowny. Aż po finałowe rozdarcie ekranu projekcyjnego, za którym stała rzeźba Marti: pierwotny kamienny idol, który mógł reprezentować wszystko: od czternastoletniej kochanki malarza, przez przywódcę włoskich faszystów, aż po dzisiejsze obiekty bałwochwalczego kultu.

Sombre. In the Shadows of Our Time. Fot. Sophia Hegewald

Żałuję, że nie udało nam się obejrzeć Host_Opera Samu Gryllusa – na motywach dokumentalnej powieści o porwaniu kilkunastu dziewcząt w węgierskiej miejscowości Balassagyarmat, dokonanym przez synów miejscowych bonzów i wyciszonym przez komunistyczne władze. Cieszę się, że przy okazji spotkania z kolońskim eksperymentatorem Rochusem Austem i jego Deutsches Stromorchester zwiedziliśmy wciąż jeszcze opustoszałe przestrzenie portowego młyna w rewitalizowanej dzielnicy Deutz: w kaskach i odzieży ochronnej, podobnie jak późniejsi widzowie kosmicznego performansu Die Dualen/Grand Jury. Ominęło nas kilka innych wydarzeń ORBIT, w tym sympozjum i Speaker’s Corner z udziałem przedstawicieli niezależnej sceny artystycznej. Festiwal w Kolonii tryska młodzieńczą energią, czasem odkrywa coś nowego, innym razem odkrywa Amerykę. Kiedyś pewnie okrzepnie i wtedy zrobi się mniej ciekawie.

Wittener Musiktage niewątpliwie okrzepły – co w kontekście poprzedniego zdania znów może zabrzmieć jak zarzut, sprawa jest jednak bardziej skomplikowana. ORBIT wciąż szuka, festiwal w Witten już znalazł: tak przynajmniej uznali jego bywalcy, rozkochani w wielkiej awangardzie trzeciej ćwierci XX wieku i przyjmujący każdy przebłysk tonalności z podobną konsternacją, o jaką Wagnerowski Tristan przyprawił Clarę Schumann. Nieśmiałe próby przekonania słuchaczy do nieco innej muzyki, podejmowane za krótkiej kadencji Patricka Hahna, poprzedniego kuratora festiwalu, nie padły na podatny grunt – twórczość uprawiającej muzyczny recykling Cassandry Miller, twarzy ubiegłorocznych Musiktage, przyjęto wręcz lodowato. Stery po Hahnie przejął Anselm Cybinski – wraz z większością zaplanowanego przezeń programu na rok 2026, zogniskowanego wokół dorobku Chai Czernowin. Co będzie dalej, jeszcze się zobaczy.

Mam poczucie, że zważywszy na bagaż dotychczasowych doświadczeń zasiadłam okrakiem na barykadzie dzielącej eksperymentatorów od zwolenników muzealnej awangardy. Ze spokojem przyjęłam rozszerzenie formuły festiwalu o muzykę zdecydowanie „niekameralną”. Z przejęciem odkryłam celność hasła tegorocznej imprezy: Gegenwart. Unentrinnbar („Teraźniejszość. Nieunikniona”). Teraźniejszość spłatała nam figla. Sprawiła, że w ocenie prezentowanych utworów kładliśmy większy nacisk na kontekst – nieraz kosztem drobiazgowej analizy warsztatu kompozytorskiego artystów.

Quatuor Diotima. Fot. Claus Langer

Czterdzieści osiem godzin muzyki w trzy dni. Dlatego skupię się na zachwytach, zdziwieniach i rozczarowaniach. Przede wszystkim na radykalnej zmianie mojego nastawienia wobec twórczości Czernowin, w której wreszcie zaczęłam dostrzegać ból, nieprzepracowaną traumę, sprzeciw wobec działań tyranów. O dziwo, jej twórczość brzmi najmniej przekonująco, kiedy włącza się literalnie w dyskurs współczesności (niedopracowane NO! A lament for the Innocent, z dziwnie zdystansowaną amplifikowaną partią sopranową Sofii Jernberg, na koncercie Orkiestry WDR pod batutą Yaldy Zamani). Zdecydowanie mi bardziej po drodze z wrażliwością Czernowin, kiedy kompozytorka oddaje czułymi środkami aromat biblijnego hyzopu, niejednoznacznej rośliny, której Izraelici używali w rytuale Paschy, żeby Bóg ich oszczędził, zabijając pierworodnych Egipcjan (fenomenalne wykonanie Ezov przez Quatuor Diotima). Równie dobitne wrażenie wywarł na mnie występ kolońskiego zespołu hand werk, w spektaklu teatru muzycznego Red-Headed Man, na motywach modernistycznej poezji Daniiła Charmsa – ten, kto zrozumiał, że wiersz o rudowłosym mężczyźnie, który nie miał ani włosów, ani oczu i uszu, ani ust i nosa, który w ogóle nie miał niczego, i dlatego lepiej o nim nie wspominać, jest przerażającą metaforą stalinowskiego terroru, ten przymknął oczy na nieudany debiut reżyserski Czernowin w realizacji własnego dzieła, który uratowała spektakularna kreacja muzyczna i aktorska wiolonczelisty Niklasa Seidla.

Red-Headed Man. Fot. Claus Langer

Z Wittener Tage zapadły mi też w pamięć Four Sketches Mártona Illésa na koncercie inauguracyjnym, w których żywa elektronika stapiała się w jedno z równie żywą interpretacją Klangforum Wien pod batutą Eleny Schwarz, gdacząc, ćwierkając i pokrzykując na tle rozczłonkowanych czardaszy i romskich rytmów, przywodzących na myśl porwaną mapę połączeń nerwowych ludzkiego mózgu. Poruszyły mnie Partially Restored Landscapes Dmitri Kourliandskiego w wykonaniu Diotima Quartet, wytłumaczone przez twórcę jako muzyczny rozbiór zakodowanych sygnałów radiowych, przeze mnie odebrane jako niemożność wysłowienia i odegrania najprostszych ludzkich emocji, wyraz rozpaczliwej tęsknoty za bezpowrotnie utraconą krainą dzieciństwa. Wciąż nie mogę dojść do ładu z koncertem Basel Sinfonietta pod dyrekcją Titusa Engela, na którym ciepło przyjęto sprawny warsztatowo, uwodzicielsko orientalizujący utwór Irańczyka Amena Feizabadiego Untamed River (świetna Noa Frenkel w partii solowej), za to wybuczano naiwne Seven Valleys of Love jego rodaczki Golfam Khayam, kompozycję nieporadną, a mimo to wzruszająco wierną estetyce klasycznych perskich porządków dastgāh.

Nie kryję zachwytu dla Two Pieces for Orchestra and Electronics Øyvinda Torvunda w interpretacji Orkiestry WDR pod dyrekcją Zamani. Torvund zawsze mylił tropy, rozwidlał ścieżki i wciągał słuchacza w intrygującą dyskusję o niepewnym rozgraniczeniu między naturą a cywilizacją – tym razem włożył strzępy inspiracji muzyką Wagnera, Brucknera i Sibeliusa w pyski wyjących na puszczy wilków i innych dziwnych stworzeń.

O wielu rzeczach nie napisałam i nie żałuję. Ten wyjazd cofnął mnie w piękną przeszłość, kiedy chłonęłam muzykę bieżącego czasu tygodniami, i wyławiałam z niej tylko to, co istotne. Ten wyjazd wrzucił mnie w nieuniknioną teraźniejszość. Dobrze, że mogę jej doświadczać nie tyko w wymiarze egzystencjalnym, lecz i estetycznym, przefiltrowanym przez wrażliwość i nieposkromioną wyobraźnię współczesnych kompozytorów.

Wielorybnik w operze

Za nami już ostatnie z sześciu przedstawień Falstaffa w nowej inscenizacji TW-ON, którą Marek Weiss zapowiedział jako swoje pożegnanie ze sceną operową. Nie lubię recenzować pożegnań, dlatego z wdzięcznością przyjęłam propozycję pana Marcina Fedisza, kierownika działu literackiego teatru, żeby nakreślić sylwetkę reżysera do książki programowej spektaklu. Udostępniam mój esej z myślą o wszystkich: zarówno tych, którzy poszli już z tym Falstaffem na wieczerzę, jak i o tych, którzy wybierają się na nią dopiero w przyszłym sezonie.

***

Marek Weiss jest mistrzem pożegnań. Dziesięć lat temu, odchodząc z Opery Bałtyckiej w Gdańsku, pisał w książce programowej do Czarnej maski Krzysztofa Pendereckiego, że to jego pożegnanie z Europą. Przed najnowszą premierą w TW-ON wyznał, że Falstaff Verdiego będzie jego ostatnim spektaklem. W wydanym przed ponad dwu laty tomie operowych wspomnień stwierdził, że już nie dogoni swego Białego Wieloryba.

Metafora zaczerpnięta z powieści Hermana Melville’a zdaje się wyjątkowo trafna w odniesieniu do opery i związanych z nią ludzi. Trudno dogonić nie tylko Moby Dicka, lecz i każdego kaszalota, który – prawdę powiedziawszy – nie jest nawet prawdziwym wielorybem, za to potrafi wydawać dźwięki głośniejsze od wybuchu bomby atomowej i gustuje we wszystkim, co najokazalsze. Jest stworzeniem niezmiernie konserwatywnym: przebywa w grupach, które trzymają się razem przez dziesiątki lat, i ani nie wypuszczą z objęć bywalca, który wstąpił do ich klubu przed laty, ani nie włączą do swego elitarnego grona żadnego nowicjusza. Rytuały społeczne kaszalot odbywa wyłącznie wieczorową porą. Rozmiar ostateczny osiąga dopiero w okolicach pięćdziesiątki. Jest nieuchwytny i niezrozumiały, a mimo to chodzą słuchy, że zagraża mu wyginięcie.

Marek Weiss. Fot. archiwum prywatne artysty/materiały prasowe

Ktoś kiedyś spytał Weissa, dlaczego się zabrał do reżyserowania oper. Odparł, że zmusiła go do tego sytuacja życiowa i Robert Satanowski. Inni dociekali, jak to się stało, że w ogóle wziął się za operę, skoro jej kiedyś nie lubił. Odpowiadał, że nie tyle nie lubił, ile się nią nie interesował. Ot, wiedział, że po całym świecie, od lodowej pokrywy Oceanu Arktycznego przez równik aż po wybrzeża Antarktydy pływają jakieś operowe kaszaloty, ale nie chwytał za harpun, by któregokolwiek z nich dopaść. Dopiero Satanowski obudził w nim żyłkę wielorybnika. I jeszcze w Operze Wrocławskiej pozwolił mu wyreżyserować spektakl, który w październiku 1981 roku na trwałe przeszedł do historii opery w Polsce.

Manekiny Zbigniewa Rudzińskiego na motywach dwóch opowiadań ze Sklepów cynamonowych Brunona Schulza – w reżyserii Marka Grzesińskiego, jak wówczas podpisywał się Weiss, i ze scenografią Janusza Wiśniewskiego – rozgrywały się w maleńkiej przestrzeni, w „mętnych bursztynach” i „brudnym ogniu” Schulzowskiej tajemnicy. Kilka tygodni po prapremierze we Wrocławiu, jeszcze przed stanem wojennym, przedstawienie dotarło na festiwal w Rennes, gdzie pewien zamorski teatrolog obejrzał je dwukrotnie, żeby się upewnić, kto w tym spektaklu jest manekinem, a kto żywym wykonawcą. Pewnie nie widział wcześniej żadnego ze spektakli Tadeusza Kantora, z których ducha wyrosła koncepcja Grzesińskiego i Wiśniewskiego – co w tym przypadku nie jest zarzutem. Był to krótki czas przerzucania za przejściowo uchyloną żelazną kurtynę wszystkiego, co w polskim, odosobnionym teatrze dojrzewało przez dziesięciolecia i co do dziś inspiruje tytanów światowej sceny.

Czas reżyserskich kompleksów miał nadejść kilkanaście lat później, już po upadku muru berlińskiego, kiedy polski teatr – także operowy – postanowił za wszelką cenę wyzbyć się tożsamości i wtopić w ujednoliconą, postmodernistyczną estetykę twórców zachodnich. Zanim jednak do tego doszło, udało mi się zdobyć bilety na jedno z warszawskich przedstawień Manekinów w 1982 roku. Do dziś pamiętam swój zachwyt i cielęce zdziwienie, jakże bliskie wrażeniom zamorskiego teatrologa. Zapamiętałam tamten spektakl jako jedną z pierwszych prób zreorganizowania przestrzeni Teatru Wielkiego – Weiss postanowił bowiem zamknąć wykonawców i publiczność na scenie Sali Młynarskiego, a widownię odciąć od wszystkich żelazną kurtyną. Pamiętam też dwie młode chórzystki w rolach niedokończonych manekinów albo dziewcząt do szycia – oraz ich sprechgesangowy, wżerający się w ucho refren: „Ach, jak mało wymagamy od rzeczywistości! Mamy wszystko w sobie, mamy nadmiar wszystkiego w sobie”.

Manekiny w Operze Wrocławskiej (1981). Fot. Maria Behrendt

Niewiele więcej potrzebowałam wówczas od stworzonej przez Weissa rzeczywistości teatralnej. Wybaczyłam mu pierwsze potknięcia na przejętej przez Satanowskiego scenie warszawskiej – w przeciwieństwie do krytyków, którzy skupili się raczej na karierze Wiśniewskiego, pozycję Weissa określając – jak Rafał Augustyn przy okazji polskiej premiery Wozzecka Berga w 1984 roku – mianem niższej orbity członu tej dwustopniowej rakiety. W drugiej połowie lat 80. zaczęły przeważać głosy podobne opiniom Tadeusza Kaczyńskiego, który po Fideliu Beethovena żałował, że „szkoda, iż wskutek okoliczności nieznanych widzom pomysł Marka Grzesińskiego nie został doprowadzony do takiej postaci, która byłaby dla publiczności jasna i konsekwentna”. Nikt jednak nie odebrał Weissowi chwały za porywające ujęcie Bram raju Joanny Bruzdowicz na motywach prozy Jerzego Andrzejewskiego (1987) – frapującej „opery dla oczu”, zrealizowanej po drugiej stronie kurtyny pożarowej na dużej scenie Teatru Wielkiego, z widownią i zespołem instrumentalnym ulokowanymi na scenie obrotowej, która przesuwała się także w przód i w tył, rozpoczynając swą podróż w głębi sceny i docierając stopniowo w pobliże otworu scenicznego, by po kilku ćwierćobrotach powrócić do punktu wyjścia.

Z przełomu lat 80. i 90. przetrwał w TW-ON tylko jeden spektakl, zadający kłam deklaracji Weissa, że nie wierzy w teatralne muzeum. Bo jakże inaczej nazwać wznawianą do dziś inscenizację Nabucca Verdiego z 1992 roku, reklamowaną – ku uciesze publiczności – jako spektakl z udziałem prawie dwustu wykonawców, żywych koni, przepysznych kostiumów i wystawnej scenografii Andrzeja Kreütza Majewskiego? Po późniejszej o rok premierze Salome Richarda Straussa Józef Kański pisał dyplomatycznie, że chciałoby się, by to, co się ogląda na scenie, jakoś współgrało z klimatem ewokowanym przez treść wykonywanego dzieła. W 1995 roku Weiss objął dyrekcję artystyczną opery w Poznaniu – trzy lata później współgrało już jak się patrzy – w niezwykle spójnej inscenizacji Diabłów z Loudun Pendereckiego, wystawionych w polskim przekładzie Ludwika Erhardta.

Niedoszły pogromca kaszalotów najlepiej czuł się jednak w teatrach ludzkich, niedużych, skrojonych na miarę interakcji między sceną a widownią. Ten sam Józef Kański, który zżymał się na reżyserię Weissa po premierze Salome, zachwycał się Wolnym strzelcem w Warszawskiej Operze Kameralnej (2007), pisząc o reżyserskiej maestrii w rozgrywaniu kolejnych epizodów opery Webera „na szczuplutkiej scenie zabytkowego teatrzyku w alei Solidarności”. Rok później Weiss zebrał zasłużone pochwały za nowoczesny, minimalistyczny, precyzyjnie dopracowany spektakl Juliusza Cezara Händla w tym samym teatrze – prawie pół wieku po poprzedniej, istotnie „muzealnej” inscenizacji Ludwika René na deskach Teatru Wielkiego w Warszawie.

Żeby odwołać się do słów Melville’a z Moby Dicka, Weiss zawsze próbował wszystkiego i osiągał, co potrafił. Często z zaskakująco dobrym skutkiem, co reżyser potwierdził w trakcie ośmioipółletniej kadencji w Operze Bałtyckiej. Z tego czasu bodaj najbardziej zapadła mi w pamięć Ariadna na Naksos Richarda Straussa z 2009 roku, przedstawienie, które dowiodło, że teatr Weissa – mimo że wtórny, pozornie banalny, czasami niekonsekwentny – paradoksalnie działa, przemawia do wyobraźni, porusza nawet tych, którzy doskonale wiedzą, skąd reżyser czerpie inspirację. Na tamten spektakl, bodaj pierwszą inscenizację w naszym kraju od czasu polskiej premiery w 1926 roku, rok później ściągniętą gościnnie do Warszawy, zjechało kilkoro szacownych krytyków z zagranicy. Wszyscy pisali o zapożyczeniach z mistrzów Regietheater – na czele z nielubianym przez Weissa Krzysztofem Warlikowskim – każdy przyznawał, że Ariadna w ujęciu Weissa chwyta, wciąga, że stoi za nią spójny i klarowny pomysł reżyserski, który popycha akcję naprzód. Kiedy Weiss żegnał się z Gdańskiem Czarną maską, wychwalałam jego oszczędny gest teatralny i konsekwencję w prowadzeniu postaci.

Finał Falstaffa w TW-ON. Fot. Krzysztof Bieliński

Beznadziejnie zakochana w niemalże debiutanckich Manekinach, spektaklu, który odegrał niebagatelną rolę w ukształtowaniu mojej późniejszej postawy w dziedzinie krytyki operowej, z najnowszymi inscenizacjami Weissa obchodziłam się nieraz bezlitośnie. Drażniło mnie czasem niechlujstwo reżysera, jego niedbałość o szczegół i prawdę teatru. O Skrzypcach Rotszylda Flajszmana/Szostakowicza w Operze Bałtyckiej (2013) pisałam, że utonęły w morzu banału, zgoła nieprzystającego do Czechowowskiego pierwowzoru libretta. Po Manru Paderewskiego w TW-ON (2018) wytknęłam reżyserowi głuchotę na partyturę. W Ślepym torze Krzysztofa Meyera, wystawionym w przeddzień wyborów parlamentarnych 2024 roku, zarzuciłam niemal wszystkim twórcom i realizatorom grafomanię, koniunkturalizm i lekceważenie społecznych realiów współczesnej Europy.

A jednak wciąż wierzę w Weissa – zaciętego Ahaba, który już tyle razy odłożył swój harpun do lamusa, że pewnie wyjmie go stamtąd po raz kolejny. Sam powiedział, że bez opery nie da się żyć, że ten muzyczny kaszalot jest jak nałóg, z którego nie można się wyleczyć. Szkoda by zresztą było się leczyć. Weiss wróci. On ma wszystko w sobie. On ma nadmiar wszystkiego w sobie.

The Constant Sixteen From Compiègne

Who are you, world, that you terrify me so? – asked Gertrud von Le Fort, the author of the novella The Song at the Scaffold, from which everything began. The German writer was a woman full of existential angst, which is said to be an essential prerequisite for true faith. She lived in this anxiety for a long time, ninety-five years, until her death on All Saints’ Day in 1971. She was a Catholic, but born in a Protestant family whose members – as her father, a Prussian army officer used to say – participated in history wherever they could. Her paternal ancestors came from the Duchy of Savoy-Piedmont and bore the surname Liforti. They were Waldensians, members of one of Christianity’s oldest pre-Reformation movements. In the mid-sixteenth century they converted to Calvinism and fled to Switzerland. There they adopted the surname Le Fort, associated etymologically, like its Italian variety, with strength and courage. In the period directly preceding the action of the novella one of the Le Forts co-organised Louis XVI’s failed attempt to escape to Varennes and two others died at the hands of the revolutionaries.

Gertrud von Le Fort wrote The Song at the Scaffold in the form of a letter from an eyewitness to the events, an exiled French aristocrat. The narrative focused on a fictitious figure of a young Carmelite nun, Blanche de la Force, another mutation of the author’s own surname. However, the story described by von Le Fort did indeed happen. The Compiègne convent was closed by the revolutionary authorities in 1792; for the following two years the nuns lived as “laypersons” in several adjacent houses. In 1794 Fouquier-Tinville, the first public accuser of the Revolutionary Tribunal, delivered an indictment against the Carmelites, arguing that despite official prohibitions they had managed to create a monastic community of sorts. In June the women were transported to the infamous “vestibule of the guillotine”, that is the Conciergerie prison at the former royal palace on the Île de la Cité in Paris, and were subsequently sentenced to death. The Carmelites were executed on 17 July, barely ten days before the end of the Reign of Terror. On their way to the execution site they sang the Salve Regina. After the execution truly deathly silence fell among the crowd. But the last nun to be beheaded was not Blanche de la Force but Madame Lidoine, the prioress, whose dowry to enter the convent had been paid years earlier by Marie Antoinette no less.

The literary Blanche is von Le Fort’s alter ego, a character reflecting her own grief over the values squandered by the Great War, her own fear of the consequences of the October Revolution and the rise of a radical mood in Germany. “Fear is a great emotion,” wrote Gertrud von Le Fort in The Song at the Scaffold, “The nation should know fear. (…) The terrible events I am going to write of have really taken place and may be repeated at any moment”. The short novella, showing not only the horror of history, but also the possibility of inner transformation of people participating in it, caused quite a stir among the intellectual and artistic elites of the day. Interest in von Le Fort’s work continued also after the Second World War. In 1948 the French Dominican Léopold Bruckberger persuaded Georges Bernanos to adapt the novella for a film script. However, he was not pleased with the adaptation. Bernanos died a year later, and his manuscript – markedly different from the original in several respects – was unearthed by his publisher and published as Dialogues des Carmélites, the title having been changed at von Le Fort’s request. Bernanos’ work began a new life on theatrical stages, first in a German translation (as Die begnadete Angst, “Blessed anxiety”) and then, after the 1952 Paris premiere, in the French original.

Photo: Mattia Gaido

Following Bruckberger’s suggestion, Bernanos enriched the portrayal of Blanche with elements borrowed from the biography of Constance, Blanche’s younger “soulmate”. It was Constance who had a brother who, amidst the turmoil of the Revolution, tried to rescue her from the convent – and thus the narrative of the Dialogues gained the character of Chevalier de la Force. In addition, Bernanos put a stronger emphasis on the horrific agony of the old prioress, Madame de Croissy, most likely motivated by his own fear of looming death. The drama became more human than Gertrud von Le Fort’s novella, suffused with mysticism – this may have been the reason why it immediately became hugely successful.

It also struck a chord with Poulenc, deeply anxious at the time about the fate of his partner, Lucien Roubert, who was dying of cancer. However, it was Margarete Wallman, an Austrian dancer, choreographer and director, who finally persuaded the composer to adapt Bernanos’ play for an opera – through her husband, head of the Ricordi publishing house. Poulenc transformed the play into a libretto almost without any interference in its content and form. He worked two years on the music, creating a score that did not go beyond tonality, was full of references to modal scales in its harmony, and limited in its use of chromaticism.  His Dialogues is a magnificent continuation of the French tradition, including Pelléas and Mélisande – with Debussy’s characteristic, unobvious treatment of leitmotifs – as well as the vocal fluency of Massenet’s operas, not to mention other sources of inspiration, from Monteverdi’s recitative and expressive style to the dramatic intensity of the work’s climactic scenes worthy of Mussorgsky.

In Poland Dialogues des Carmélites did not attract much attention until the beginnings of the political transformation. However, the brief popularity of Bernanos’ play ended already in the mid-1990s and Poulenc’s opera was staged only once, over a quarter of a century ago, at Teatr Wielki in Łódź. Yet there are avowed fans of the masterpiece in Poland, usually agreeing that in purely theatrical terms no one has presented it in a more compelling way that Robert Carsen, author of the legendary 1997 production for De Nederlandse Opera. Carsen’s staging has been seen in nearly twenty opera houses across the world. I only managed to catch up with it in Turin – and with good reason, for after nearly three decades of its stage travels it had come full and significant circle. The Dialogues at the Teatro Regio di Torino was prepared by the same conductor who had been in charge of the Amsterdam performances: Yves Abel, a Canadian of French origin, who has been devoted to the popularisation of the musical tradition of his ancestors all his life.

Photo: Mattia Gaido

I have seen plenty of stagings revived without the involvement of the original directors, by assistants unaware of the context and disregarding the timeless significance of gestures that had ceased to be meaningful to them. Nothing of the sort happened in Turin, where Carsen’s original concept was meticulously reconstructed by the experienced director Christophe Gayral, and lighting – which is key to this staging – by Carsen himself, in collaboration with Cor van der Brink, who had gained his experience by working on productions by true giants of opera theatre, like Robert Wilson and Pierre Audi. Carsen’s vision unfolds on a nearly empty stage, on which every solitary prop – a bench, an armchair, a bed, a grave – plays a significant role (sets by Michael Levine, costumes by Frank Baer). Carsen cleverly plays with colour: for example, in Act One, when Blanche wears a white robe, with Marquis de la Force wearing red and his son parading in a blue costume. However, this is not an anachronistic reference to the allegedly revolutionary symbolism of the French flag, but more to the colours associated with the ancien régime: the white of the clergy, the heraldic red of the aristocracy and the blue of the rising bourgeoisie. The duet of Blanche and her brother takes place on both sides of a symbolic cloister wall, represented on stage by a row of nuns with their backs turned to the audience. The wall proves to be an illusion – at some point the protagonists start to pass through this porous partition and every word they utter only serves to emphasise the power of their transgression. The famous final execution scene – phenomenally highlighted by Philippe Girodeau’s evocative choreography – eschews literalness. There is no blood and no guillotine: the sisters announce their death one by one with a sequence of symbolic gestures and then fall prostrated on the stage, with their arms outstretched – but with their faces turned upwards, as a sign of faith, hope and trust in the unknown.

Blanche was portrayed by Ekaterina Bakanova, who has a rounded, ringing and expressive soprano – which was evident especially in the episodes of extreme dilemma and terror, when the artist would sometimes sacrifice the beauty of sound in favour of an almost tangible expression. A perfect counterbalance to the emotional Blanche was provided by Francesca Pia Vitale as Constance, sung with a radiant voice full of girlish ardour. I was less impressed by Sally Matthews as Madame Lidoine – her beautiful, mature soprano is still very sonorous, but has too much vibrato, which, unfortunately, affects the delivery of the text. In this respect Matthews was clearly inferior to the rest of the female cast, including Antoinette Dennefeld, a moving and intensely human Mother Marie, and, above all, Sylvie Brunet-Grupposo, a phenomenal Madame de Croissy. The alto part of the old prioress, like the part of the Countess in Tchaikovsky’s Queen of Spades, is usually entrusted to eminent singers who are also excellent actors, but who have their best years way behind them. Brunet-Grupposo went against this trend, demonstrating that a sense of theatre and impeccable vocal technique could support interpretation regardless of age. The intensity of her portrayal overshadowed Bakanova already in the first dialogue, in which she explained the order’s rule in sentences sharper than the blade of the guillotine. In the death scene, when her entire world of values had collapsed like a house of cards, she rose to the level of Shakespearean tragedy. Faced with such acting and such musicality, a critic remains helpless with admiration: even occasional lapses in intonation seem to be a conscious tool of communication with the listeners.

The men have very little to do in this opera. All the more credit should, therefore, go the baritone Jean-François Lapointe, an undisputed master of the French repertoire, who, in his brief role as Marquis de la Force, dazzled the audience not only with his spot-on sense of style, but also with his superb diction and outstanding stage presence. Valentin Thill as Chevalier de la Force was more than decent, although his handsome lyric tenor loses some of its power of expression because of awkward transitions between registers. I cannot fail to mention Krystian Adam, who sang the Chaplain in impeccable French, with a warm and beautifully open voice, at the same time creating a nuanced portrayal of a man torn between fear and duty.

Photo: Daniele Ratti

Yves Abel conducted the Turin Dialogues in a highly stylish manner, in wisely measured tempi, skilfully balancing the proportions between the shimmering, colourful orchestral layer, and the wealth and weight of the words uttered on stage. It should be said at this point that the conductor had to cope with the untypical acoustics of Teatro Regio di Torino, where the orchestra’s selective and resonant sound can get out of hand and overwhelm the singers. Nothing of the sort happened. The conductor was in control of everything, including the chorus, superbly prepared by Gea Garatti Ansini, whose members also joined the soloists in the final scene, complementing the musical image of the tragedy of the sixteen Carmelites of Compiègne.

And once again we experienced the power of a nearly thirty-year-old staging and the power of artists believing in Poulenc’s masterpiece. For evil truly has no power other than the helplessness of good – to refer to Gertrud von Le Fort’s words again.

Translated by: Anna Kijak

Szesnaście niezłomnych z Compiègne

Kim jesteś, świecie, że tak mnie przerażasz? – pytała Gertrud von Le Fort, autorka noweli Ostatnia na szafocie, od której to wszystko się zaczęło. Niemiecka pisarka była kobietą pełną egzystencjalnego lęku, który ponoć jest niezbywalnym warunkiem prawdziwej wiary. Żyła w tym lęku długo, dziewięćdziesiąt pięć lat, aż do śmierci w dzień Wszystkich Świętych 1971 roku. Była katoliczką, ale urodziła się w rodzinie protestanckiej, której członkowie – jak mawiał jej ojciec, oficer armii pruskiej – byli uczestnikami historii wszędzie, gdzie tylko się dało. Jej przodkowie po mieczu wywodzili się z księstwa Sabaudii-Piemontu i nosili nazwisko Liforti. Należeli do wspólnoty tamtejszych waldensów, jednego z najstarszych ruchów przedreformacyjnych w chrześcijaństwie. W połowie XVI wieku przeszli na kalwinizm i zbiegli do Szwajcarii. Tam przyjęli nazwisko Le Fort, podobnie jak jego włoska odmiana powiązane etymologicznie z siłą i odwagą. W czasach poprzedzających bezpośrednio akcję noweli jeden z Le Fortów był współorganizatorem nieudanej ucieczki Ludwika XVI do Varennes, dwaj inni zginęli z rąk rewolucjonistów.

Gertrud nadała Ostatniej na szafocie formę listu naocznego świadka wydarzeń, zbiegłego francuskiego arystokraty. Narrację zogniskowała wokół fikcyjnej postaci młodziutkiej karmelitanki Blanche de la Force, którą obdarzyła kolejną mutacją własnego nazwiska. Opisana przez nią historia wydarzyła się jednak naprawdę. Klasztor w Compiègne został zamknięty przez władze rewolucyjne w 1792 roku, zakonnice przez kolejne dwa lata żyły „po świecku”, w kilku sąsiadujących ze sobą domach. W roku 1794 Fouquier-Tinville, pierwszy oskarżyciel publiczny Trybunału Rewolucyjnego, wygłosił akt oskarżenia przeciwko karmelitankom, argumentując, że mimo zakazów i tak stworzyły coś na kształt wspólnoty zakonnej. W czerwcu kobiety przewieziono do osławionego „przedsionka gilotyny”, czyli więzienia Conciergerie przy dawnym pałacu królewskim na paryskiej wyspie Cité, po czym skazano na śmierć. Karmelitanki poszły pod ostrze machiny 17 lipca, zaledwie dziesięć dni przed końcem Wielkiego Terroru. Rzeczywiście w drodze na egzekucję śpiewały Salve Regina. Po zakończeniu egzekucji wśród tłumu naprawdę zapanowała martwa cisza. Ale ostatnią ze ściętych zakonnic nie była Blanche de la Force, tylko pani Lidoine, przeorysza zakonu, której posag do klasztoru zapewniła przed laty sama Maria Antonina.

Literacka Blanche jest alter ego von Le Fort, postacią odzwierciedlającą jej własną żałobę po wartościach zaprzepaszczonych przez Wielką Wojnę, jej własny strach przed następstwami rewolucji październikowej i wzrostem radykalnych nastrojów w Niemczech. „Strach jest czymś wielkim” – pisała Gertrud w Ostatniej na szafocie – „Naród powinien znać strach. (…) Straszne wydarzenia, o których zamierzam opowiedzieć, naprawdę miały miejsce i mogą się powtórzyć w każdej chwili”. Niewielka nowela, ukazująca nie tylko grozę historii, lecz i możliwość wewnętrznej przemiany uczestniczących w niej ludzi, odbiła się szerokim echem w kręgach ówczesnych elit intelektualnych i artystycznych. Zainteresowanie utworem von Le Fort utrzymało się także po II wojnie światowej. W 1948 roku francuski dominikanin Léopold Bruckberger nakłonił Georges’a Bernanosa do zaadaptowania noweli na scenariusz filmowy. Nie był jednak zadowolony z dokonanej przez niego przeróbki. Bernanos zmarł rok później, a odgrzebany przez jego wydawcę rękopis – pod kilkoma względami znacząco odbiegający od pierwowzoru – został opublikowany pod tytułem Dialogues des Carmélites, zmienionym na życzenie pisarki. Dzieło Bernanosa rozpoczęło nowe życie na scenie teatralnej, wpierw w tłumaczeniu niemieckim (jako Die begnadete Angst, czyli „Błogosławiony lęk”), następnie, po paryskiej premierze w 1952, w oryginale francuskim.

Valentin Thill (Kawaler de la Force) i Jean-François Lapointe (Markiz de la Force). Fot. Mattia Gaido

Bernanos, idąc za sugestią Bruckbergera, uzupełnił portret Blanche o wątki zapożyczone z biografii Konstancji, młodszej, „siostrzanej” duszy Blanche. To Konstancja miała brata, który wśród rewolucyjnej zawieruchy próbował wyciągnąć ją z klasztoru – tym sposobem narracja Dialogów wzbogaciła się o postać Kawalera de la Force. Pisarz położył też mocniejszy nacisk na koszmarną agonię starej przeoryszy, pani de Croissy, zapewne powodowany własnym strachem przed nieubłaganie nadciągającą śmiercią. Dramat zyskał wymiar bardziej ludzki niż przesycona mistycyzmem nowela Gertrud von Le Fort – i być może dlatego z miejsca odniósł wielki sukces.

Przemówił też do wrażliwości Poulenca, przepełnionego lękiem o los swego partnera Luciena Rouberta, który właśnie umierał na raka. Ale dopiero Margarete Wallman, austriacka tancerka, choreografka i reżyserka, namówiła kompozytora na operową adaptację dramatu Bernanosa – za pośrednictwem swego męża, dyrektora wydawnictwa Ricordi. Poulenc przerobił sztukę na libretto niemal bez ingerencji w jej treść i formę. Nad muzyką pracował dwa lata, tworząc partyturę niewykraczającą poza system tonalny, w harmonice pełną odniesień do skal modalnych, oszczędną w zakresie wykorzystania chromatyki. Jego Dialogi są wspaniałą kontynuacją tradycji francuskiej, między innymi Peleasa i Melizandy, z charakterystycznym dla Debussy’ego, nieoczywistym traktowaniem motywów przewodnich – ale też wokalnej potoczystości oper Masseneta, nie wspominając o innych źródłach inspiracji, od stylu recytatywnego i ekspresywnego Monteverdiego po godną Musorgskiego wyrazistość dramatyczną scen kulminacyjnych utworu.

W Polsce Dialogi karmelitanek były na cenzurowanym aż do początków transformacji ustrojowej. Krótki epizod popularności dramatu Bernanosa zakończył się jednak już w połowie lat dziewięćdziesiątych; opera Poulenca trafiła na scenę tylko raz, przeszło ćwierć wieku temu, w Teatrze Wielkim w Łodzi. Są jednak w naszym kraju zdeklarowani wielbiciele tego arcydzieła, na ogół zgodni, że pod względem czysto teatralnym nikt nie oblókł go w bardziej przekonującą szatę niż Robert Carsen, twórca legendarnej produkcji z 1997 roku dla De Nederlandse Opera. Od tamtej pory inscenizacja Carsena objechała prawie dwadzieścia teatrów na całym świecie. Dopadłam ją jednak dopiero w Turynie – i nie bez przyczyny, bo po blisko trzech dekadach scenicznej wędrówki zatoczyła znamienne koło. Dialogi w Teatro Regio di Torino przygotował ten sam dyrygent, który prowadził spektakle w Amsterdamie: Yves Abel, Kanadyjczyk pochodzenia francuskiego, przez całe życie oddany sprawie popularyzacji tradycji muzycznej swoich przodków.

Ekaterina Bakanova (Blanche de la Force). Fot. Mattia Gaido

Widziałam już w życiu wiele przedstawień wznawianych – bez udziału pierwotnych realizatorów, przez asystentów nieświadomych kontekstu, lekceważących ponadczasową doniosłość gestu, który przestał być dla nich zrozumiały. Nic podobnego nie zdarzyło się w Turynie, gdzie pieczołowitą rekonstrukcją pierwotnej koncepcji Carsena zajął się doświadczony reżyser Christophe Gayral, a ustawieniem kluczowych w tej inscenizacji świateł – sam Carsen we współpracy z Corem van der Brinkiem, który zdobywał doświadczenia w spektaklach prawdziwych tytanów teatru operowego, na czele z Robertem Wilsonem i Pierrem Audi. Wizja Carsena rozwija się na prawie pustej scenie, na której każdy osamotniony rekwizyt – ławka, fotel, łóżko, grób – odgrywa znamienną rolę (scenografia Michael Levine, kostiumy Frank Baer). Carsen mądrze gra barwą: między innymi w pierwszym akcie, gdzie Blanche jest ubrana w białą suknię, Markiz de la Force ma czerwony strój, a jego syn paraduje w niebieskim kostiumie. Nie jest to jednak anachroniczne odniesienie do rzekomo rewolucyjnej symboliki francuskiej flagi – raczej do barw kojarzonych ze znakami ancien régime’u: bielą stanu duchownego, heraldyczną czerwienią arystokracji i błękitem zyskującej nową tożsamość burżuazji. Duet Blanche i jej brata rozgrywa się po obu stronach symbolicznego muru klauzury, odzwierciedlonego na scenie przez rząd odwróconych tyłem do publiczności zakonnic. Mur okazuje się złudą – w pewnym momencie bohaterowie zaczynają przenikać przez tę nieszczelną ścianę, a każde ich słowo tylko podkreśla moc dokonywanej przez nich transgresji. Słynna finałowa scena egzekucji – fenomenalnie podkreślona sugestywną choreografią Philippe’a Girodeau – opiera się pokusie dosłowności. Nie ma tu krwi ani gilotyny: kolejne siostry zapowiadają swą śmierć sekwencją symbolicznych gestów, po czym padają na deski krzyżem, z rozpostartymi ramionami – ale z twarzą zwróconą ku górze, na znak wiary, nadziei i ufności w nieznane.

W Blanche wcieliła się Ekaterina Bakanova, dysponująca sopranem krągłym, dźwięcznym i wyrazistym – zwłaszcza w epizodach skrajnej rozterki i trwogi, kiedy artystce zdarzało się poświęcać urodę brzmienia na korzyść wręcz namacalnej ekspresji. Idealną przeciwwagę dla targanej emocjami Blanche stworzyła Francesca Pia Vitale w partii Konstancji, zrealizowanej głosem świetlistym i pełnym dziewczęcego żaru. Mniej przekonała mnie Sally Matthews jako Madame Lidoine – jej piękny, dojrzały sopran jest wciąż bardzo nośny, ale zanadto rozwibrowany, co niestety rzutuje także na zrozumiałość podawanego tekstu. Pod tym względem Matthews wyraźnie odstawała od reszty żeńskiej obsady, między innymi Antoinette Dennefeld, wzruszającej i dojmująco ludzkiej Matki Marii, przede wszystkim jednak Sylvie Brunet-Grupposo – fenomenalnej Madame de Croissy. Altową rolę starej przeoryszy, podobnie jak partię Hrabiny w Damie pikowej Czajkowskiego, powierza się z reguły wybitnym i znakomitym aktorsko śpiewaczkom, które najlepsze lata kariery mają już dawno za sobą. Brunet-Grupposo przełamała ten schemat, udowadniając, że wyczucie teatru i nieskazitelna technika wokalna wspierają interpretację bez względu na wiek. Intensywnością swojej kreacji przyćmiła Bakanovą już w pierwszym dialogu, w którym wyłożyła regułę zakonu w zdaniach dotkliwszych niż ostrze gilotyny. W scenie śmierci, gdy cały świat jej wartości runął jak domek z kart, wzniosła się na poziom szekspirowskiej tragedii. Wobec takiego aktorstwa i takiej muzykalności krytyk pozostaje bezradny z zachwytu: nawet pojedyncze wahnięcia intonacyjne sprawiają na nim wrażenie świadomego narzędzia komunikacji ze słuchaczami.

Panowie niewiele mają w tej operze do roboty. Tym większy podziw dla barytona Jean-François Lapointe’a, niekwestionowanego mistrza francuskiego repertuaru, który w krótkiej partii Markiza de la Force olśnił publiczność nie tylko celnym wyczuciem stylu, lecz także świetną dykcją i doskonałą prezencją sceniczną. Valentin Thill w roli Kawalera de la Force wypadł więcej niż poprawnie, choć jego urodziwy, liryczny tenor traci na sile wyrazu za sprawą nieumiejętnych przejść między rejestrami. Nie sposób pominąć Krystiana Adama, który partię Kapelana wyśpiewał wzorową francuszczyzną, głosem ciepłym i pięknie otwartym, budując zarazem subtelnie zniuansowaną postać człowieka rozdartego między strachem a powinnością.

Scena finałowa. Fot. Daniele Ratti

Yves Abel poprowadził turyńskie Dialogi niezwykle stylowo, w mądrze osadzonych tempach, umiejętnie ważąc proporcje między rozmigotaną, skrzącą się barwami warstwą orkiestrową a bogactwem i wagą słów padających ze sceny. Trzeba przy tym podkreślić, że dyrygent musiał się zmierzyć z nietypową akustyką Teatro Regio di Torino, gdzie selektywny i nośny dźwięk orkiestry może wymknąć się spod kontroli i przytłoczyć śpiewaków. Nic takiego się nie zdarzyło. Dyrygent zapanował nad wszystkim, włącznie z doskonale przygotowanym przez Geę Garatti Ansini chórem, którego członkinie dołączyły też do solistek w scenie finałowej, dopełniając muzyczny obraz tragedii szesnastu karmelitanek z Compiègne.

I tak przekonaliśmy się po raz kolejny o sile inscenizacji sprzed blisko trzydziestu lat i potędze artystów pokładających wiarę w arcydzieło Poulenca. Bo zło naprawdę nie ma innej mocy poza bezsilnością dobra – żeby znów się odwołać do słów Gertrud von Le Fort.

Opera politicissima

W sieci ukazał się właśnie podwójny numer „Raptularza” e-teatru (111/112), tym razem poświęcony polityce historycznej w sztuce. O tym, co między historią a mitem, piszą między innymi Joanna M. Sosnowska w artykule o malarstwie historycznym; Jarosław Cymerman, który analizuje fenomen popularności Gałązki rozmarynu (1938), widowiska muzycznego Zygmunta Nowakowskiego; oraz Piotr Dobrowolski, w eseju o teatrze historycznej emancypacji. Polecam całe wydanie, które obejmuje też dwa podcasty (rozmowy Jakuba Moroza z Waldemarem Krzystkiem i Piotra Dobrowolskiego z Beniaminem M. Bukowskim) i podaję link do mojego tekstu o niezbywalnej polityczności opery.

Opera politicissima

What the Devil!

I never cease to be amazed by the Czechs, and the grace as well as ease with which they bring back to life underrated operas from their national repertoire. True, it can be argued that Czech composers’ masterpieces have long been present on the world’s stages and that audiences craving for something new – not only in their homeland – will welcome any dusted-off piece with open arms. Yet this argument is false: first, not all of these operas deserved to be banished from theatrical stages, second – even if they are inferior to the more distinguished achievements of their authors, the Czechs usually know how to hide their flaws and highlight their strong points. This is primarily due to the fact that they have never broken with their operatic tradition; they know how to make it fit it into the framework of modern theatre, to look at it with detachment and, when necessary, to approach it somewhat tongue in cheek.

This has recently been the case of The Devil’s Wall, Smetana’s last completed opera and, at the same time, one of the four he wrote to Eliška Krásnohorská’s libretti, including the romantic opera Viola, based on Shakespeare’s Twelfth Night and abandoned after several hundred bars. Krásnohorská, a writer, translator, editor of Ženské listy and activist in the women’s emancipation movement, was much younger than the composer. They met in 1864, before Eliška turned seventeen. Their true friendship began unusually – with an article in which Krásnohorská, whilst making no secret of her admiration for Smetana’s musical talents, pointed out his errors in the prosody of the Czech language, using The Bartered Bride as an example. Instead of taking offence, Smetana took her comments to heart. Krásnohorská was the composer’s muse, collaborator and unfulfilled love in the final decade of his short life, when he was battling increasing deafness, soon compounded by vertigo, hallucinations and sudden rage outbursts – according to Smetana, these were symptoms of madness that brought him to the brink of suicide several times. In spite or perhaps because of that, their first joint operas (The Kiss and The Secret) were bitter-sweet, lyrical comedies in which it is often hard to tell the difference between irony and melancholy, fiction and autobiographical themes.

However, work on The Devil’s Wall dragged on for longer than expected, also because of disputes over the nature of the work itself. From the very beginning Krásnohorská suggested something along the lines of a romantic opera, combining a historical theme with the legend of a devil trying to prevent the construction of the Monastery of Vyšší Brod, founded by Vok of Rožmberk as an expression of his gratitude to the Virgin May for saving him from the waters of the Vltava. Smetana wanted a lighter approach to the subject, to which Krásnohorská agreed, but their subsequent collaboration was a struggle. In the end Smetana removed more or less one-third of the original text from Krásnohorská’s libretto and did the whole his own way. He may have wanted to laugh and be moved a bit before he died.

Photo: Marek Olbrzymek

The premiere in October 1882, at the now defunct Nové České Divadlo in Prague, was received with moderate enthusiasm. The wooden building, used as the summer base of the Temporary Theatre, had neither the technical facilities nor sufficiently talented creative team to properly stage an opera about devils, dreams full of phantoms, a thunderstorm and reversal of the Vltava course (suffice it to say that sheep were played by suitably trimmed poodles). Rarach, a role written for Karel Čech, was in the end sung by a different singer, shattering the illusion of a striking resemblance between the hell’s emissary and the hermit Beneš. Despite favourable opinions about the music, The Devil’s Wall was removed from the repertoire after just six performances. Bad luck continued to plague the the work: a performance in Prague on 28 June 1914 was interrupted by news of the assassination of Archduke Ferdinand. Smetana’s last opera did not make it beyond Czech theatres and still remains one of the composer’s least frequently staged works. Worse still, after a while it came to labelled a a work of declining years showing symptoms of the gradual disintegration of the composer’s creative powers.

The Devil’s Wall has not been seen in Brno for nearly half a century. Now the opera has returned in a staging that is so impressive with the richness of theatrical imagination and, at the same time, so irresistibly funny that I do not quite know whom to praise first. Let me, therefore, start unusually with Dragan Stojčevski, who, at the request of the director Jiří Heřman, designed the sets drawing solely on the architecture of the buildings and the interiors of the Vyšší Brod monastery, but making them an equal protagonist of the narrative. Although there is no Rožmberk Castle, nor a shepherd’s hut, nor a cliff on the bank of the Vltava, nor even the eponymous devil’s wall, that is a river dam – everything is there, in the sets organising the entire stage space, constantly moved, turned away, attracting the eye to strange nooks and crannies. Jarek, tormented by temptation, has a dream of an orgy involving smoking weed in the monastery library; Katuška is making out with her lover in the cloister garden; the Vltava River swells just outside the window of St. Anne’s Chapel.

Photo: Marek Olbrzymek

The more our sense of the absurd grew, the easier it was to turn the narrative into a convincing whole – thanks to the brilliant direction of Heřman, who approached The Devil’s Wall with a panache worthy of the Salle le Peletier in Meyerbeer’s era. And with a sense of humour similar to that which must have characterised the authors of special effects of the French grand opéras. Heřman masterfully exploits the “alienness” of a detail or prop – the medieval setting (Zuzana Štefunková Rusínová’s superb costumes) is disrupted by a young monk in trainers; wheelbarrows from a DIY store roll onto the stage several times, and the peasant women push quite modern, neatly compressed bales of straw with their rakes. In addition, the director plays a hilarious game with symbols. The abundance of fish caught in the orchestra pit and swimming in the banked up Vltava, and, finally, the carp wagging its tail in a Gothic sculpture’s arms serve as a subtle (?) reminder that Vyšší Brod is a Cistercian abbey. The Rožmberks’ heraldic rose appears in a variety of contexts – for example, in Vok Vítkovic’s ceremonious entrée in full armour (I will not describe the scene, for if anyone is intending to go to Brno, I will spoil all the fun for them).

Some of Heřman’s ideas are so mad that I sometimes had the impression that I was watching the film Arabela, alternating with The Red Inn. However, wherever lyricism, horror or seriousness is needed, the spectator will find it. What deserves a special mention is the director’s collaboration with the choreographer Marek Svobodník, who has provided Rarach with a retinue of skeletons in black-and-white costumes, moving with the eerie grace of danse macabre figures (in scenes where Rarach is not parading in Beneš’s habit, but appears as a skeletal devil, the singer animates a hermit’s puppet in front of him). Add to this the superb crowd scenes, Dominik Žižek’s evocative projections and the lighting design overseen by Heřman himself, and we have a production that will captivate everyone – from a child taken to the opera by their parents for the first time, to a discerning music lover who has hitherto not believed in the power of Smetana’s work.

Photo: Matek Olbrzymek

For after what we heard in Brno, no one will believe that the opera is a work of declining years. Under Robert Kružík’s confident yet delicate hand the performance revealed not only obvious allusions to Wagner and Liszt, but also unexpectedly sophisticated and novel harmonic and colour structures bringing to mind Dvořák’s and Mahler’s late works. This was due to the disciplined and attentive orchestra, not to mention the phenomenal chorus of the Brno Opera, which I cannot praise highly enough in every performance. In the solo cast I saw a month after the premiere I was impressed the most by Pavel Švingr in the role of Rarach. He is a singer blessed with a powerful bass voice, yet one that is both exceptionally handsome and musical. Singing Beneš, David Szendiuch, with his considerably less distinctive voice, paled somewhat in comparison. On the other hand, an excellent performance came from Roman Hoza – a moving and human Vok Vítkovic, sung with a soft baritone with excellent breath control and beautiful middle range. The ever reliable Peter Berger was outstanding in the tenor role of the knight Jarek – no doubt aided by the soprano Lenka Máčiková, who gave a superb acting portrayal of Katuška with a mercurial voice. Romana Kružíkova lacked a similar stage presence; hers is a soprano light and girlish enough for the role of Hedvika, Vok’s beloved, but she still needs to work on her interpretation on the character. Záviš was convincingly portrayed by Václava Krejčí Housková, whose assured, steely mezzo-soprano is perfect for this trouser role. Finally, a round of applause should go to the tenor Petr Levíček in the character role of Michálek, the castle steward and Katuška’s father, a part that seems to have been taken straight from Die Meistersinger von Nürnberg.

Next year The Devil’s Wall will be presented at Prague’s National Theatre in a production by Ondřej Havelka, the first director that made me cry with laughter at the opera. A quarter of a century has passed since then and Havelka now has some stiff competition. If the Prague production turns out to be just as successful, Smetana will die of laughter in the beyond.

Translated by: Anna Kijak

Tam do czarta!

Wciąż nie mogę się nadziwić Czechom, z jakim wdziękiem i lekkością przywracają do życia niedoceniane opery z rodzimego repertuaru. Owszem, można argumentować, że arcydzieła kompozytorów czeskich są już od dawna obecne na światowych scenach i złakniona ciekawostek publiczność – nie tylko w ojczyźnie – przyjmie z otwartymi ramionami każdą odkurzoną ramotę. Tyle że to argument fałszywy: po pierwsze, nie wszystkie z tych oper zasłużyły na teatralną banicję, po drugie – nawet jeśli ustępują wartością wybitniejszym dokonaniom swych twórców – Czesi na ogół wiedzą, jak zamaskować ich wady i podkreślić atuty. Przede wszystkim dlatego, że nigdy nie zerwali z własną tradycją operową, potrafią ją wpisać w ramy nowoczesnego teatru, spojrzeć na nią z dystansu, a kiedy trzeba, potraktować z przymrużeniem oka.

Tak się od niedawna dzieje z Czarcią ścianą, ostatnią ukończoną operą Smetany, a zarazem jedną z czterech, które pisał do librett Eliški Krásnohorskiej, w tym zarzuconej po kilkuset taktach opery romantycznej Viola na motywach Wieczoru Trzech Króli Szekspira. Krásnohorská, pisarka, tłumaczka, redaktorka pisma Ženské listy i zapalona działaczka ruchu na rzecz emancypacji kobiet, była znacznie młodsza od kompozytora. Poznali się w 1864 roku, zanim Eliška skończyła siedemnaście lat. Ich prawdziwa zażyłość rozpoczęła się jednak nietypowo – od artykułu, w którym Krásnohorská, nie kryjąc podziwu dla talentów muzycznych Smetany, wytknęła mu błędy w prozodii języka czeskiego na przykładzie jego Sprzedanej narzeczonej. Smetana, zamiast się obrazić, wziął sobie uwagi do serca. Krásnohorská była muzą, współpracownicą i niespełnioną miłością kompozytora w finałowej dekadzie jego krótkiego życia, kiedy zmagał się z postępującą głuchotą, do której z czasem dołączyły zawroty głowy, halucynacje i nagłe wybuchy gniewu – zdaniem Smetany, symptomy szaleństwa, które kilkakrotnie doprowadziły go na skraj samobójstwa. Mimo to, a może właśnie dlatego, ich pierwsze wspólne opery (Pocałunek i Tajemnica) były gorzko-słodkimi, pełnymi liryzmu komediami, w których często trudno odróżnić ironię od melancholii i fikcję od wątków autobiograficznych.

Fot. Marek Olbrzymek

Praca nad Czarcią ścianą przeciągnęła się jednak dłużej, między innymi przez spory co do charakteru samego dzieła. Krásnohorská sugerowała z początku coś w rodzaju opery romantycznej, łączącej wątek historyczny z ludową legendą o diable, który próbował udaremnić budowę klasztoru Vyšší Brod, ufundowanego przez Woka z Rożemberka w podzięce dla Matki Boskiej za wyratowanie go z nurtu Wełtawy. Smetanie zależało na lżejszym potraktowaniu tematu, na co Eliška przystała, ale dalsza współpraca szła im jak po grudzie. Ostatecznie Smetana usunął z libretta Krásnohorskiej mniej więcej jedną trzecią pierwotnego tekstu i zrobił rzecz po swojemu. Widocznie przed śmiercią chciał się jeszcze pośmiać i powzruszać.

Premierę w październiku 1882 roku, w nieistniejącym już Novym Českim Divadle w Pradze, przyjęto z umiarkowanym entuzjazmem. Drewniany gmach, użytkowany jako letnia siedziba Teatru Tymczasowego, nie dysponował ani zapleczem technicznym, ani zespołem wystarczająco utalentowanych realizatorów, żeby godnie wystawić operę o czartach, sennych majakach, burzy z piorunami i odwracaniu biegu Wełtawy (dość powiedzieć, że w przebraniu owiec wystąpiły odpowiednio przystrzyżone pudle). W partii diabła Raracha, pisanej z myślą o Karelu Čechu, wystąpił ostatecznie inny śpiewak, skutecznie burząc efekt łudzącego podobieństwa wysłannika piekieł do pustelnika Beneša. Mimo pochlebnych opinii o muzyce Czarcia ściana spadła z afisza po sześciu przedstawieniach. Pech prześladował ją także potem: spektakl w Pradze, 28 czerwca 1914 roku, przerwano na wieść o zamachu na arcyksięcia Ferdynanda. Ostatnia opera Smetany nie wyszła poza teatry czeskie i wciąż pozostaje jednym z najrzadziej wystawianych utworów scenicznych kompozytora. Na domiar złego po pewnym czasie przyczepiono jej łatkę dzieła schyłkowego, zdradzającego symptomy postępującej dezintegracji sił twórczych kompozytora.

W Brnie nie widziano Czarciej ściany blisko pół wieku. Teraz wróciła w inscenizacji tak imponującej bogactwem teatralnej wyobraźni, a zarazem nieodparcie zabawnej, że doprawdy nie wiem, od kogo zacząć pochwały. Zacznę więc nietypowo, od Dragana Stojčevskiego, który na prośbę reżysera Jiříego Heřmana zaprojektował scenografię nawiązującą wyłącznie do architektury budynków i wnętrz opactwa Vyšší Brod, uczynił z niej jednak równorzędnego bohatera narracji. Niby nie ma w niej ani zamku Rožmberk, ani pasterskiej chatki, ani urwiska nad brzegiem Wełtawy, ani nawet tytułowej czarciej ściany, czyli diabelskiej zapory na rzece – a przecież jest wszystko, w dekoracjach organizujących całą przestrzeń sceny, nieustannie przesuwanych, odwracanych, wabiących wzrok w dziwne zakamarki. Sen gnębionego pokusą Jarka przybiera postać orgii z paleniem zioła w klasztornej bibliotece, Katuška migdali się z ukochanym w wirydarzu, Wełtawa piętrzy się tuż za oknem kaplicy świętej Anny.

Fot. Marek Olbrzymek

Im bardziej w nas narastało poczucie absurdu, tym łatwiej było skleić narrację w przekonującą całość – a to za sprawą brawurowej roboty reżyserskiej Heřmana, który podszedł do Czarciej ściany z rozmachem godnym Salle le Peletier w czasach Meyerbeera. I z podobnym poczuciem humoru, jakie musiało cechować realizatorów efektów specjalnych we francuskich grand opéras. Heřman po mistrzowsku wykorzystuje efekt „obcości” pojedynczego detalu bądź rekwizytu – średniowieczny sztafaż (świetne kostiumy Zuzany Štefunkovej Rusínovej) zaburzy młody mnich w trampkach, kilka razy na scenę wjadą taczki z marketu budowlanego, a chłopki będą popychać grabiami całkiem współczesne, schludnie sprasowane bele słomy. Reżyser prowadzi też przekomiczną grę  z symbolami. Wielka obfitość ryb, łowionych w kanale orkiestrowym i pływających w spiętrzonej Wełtawie, na końcu zaś karp machający ogonem w objęciach gotyckiej rzeźby, przypominają dyskretnie (?), że Vyšší Brod jest opactwem cysterskim. Heraldyczna róża Rożemberków pojawia się w różnych kontekstach – między innymi w uroczystym entrée Voka Vítkovica w pełnej zbroi (nie opiszę tej sceny, bo jeśli ktoś ma zamiar się wybrać do Brna, popsuję mu całą zabawę).

Niektóre pomysły Heřmana są tak zwariowane, że czasem miałam wrażenie oglądania filmowej Arabeli na przemian z Czerwoną oberżą. Gdzie jednak trzeba liryzmu, grozy albo powagi, tam widz je odnajdzie. Na osobną wzmiankę zasługuje współpraca reżysera z choreografem Markiem Svobodníkiem, który wyposażył Raracha w świtę kościotrupów w czarno-białych kostiumach, poruszających się z upiornym wdziękiem tancerzy danse macabre (w scenach, gdzie Rarach nie paraduje w habicie Beneša, tylko jawi się jako czart-szkielet, śpiewak animuje przed sobą lalkę pustelnika). Dodajmy do tego świetnie rozegrane sceny zbiorowe, sugestywne projekcje Dominika Žižka i poprowadzoną przez samego Heřmana reżyserię świateł, a zyskamy produkcję, która uwiedzie każdego – od dziecka, które rodzice po raz pierwszy zaprowadzili do opery, aż po wybrednego melomana, który dotąd nie wierzył w moc dzieła Smetany.

Fot. Marek Olbrzymek

Bo po tym, co usłyszeliśmy w Brnie, nikt już się nie da przekonać, że to utwór schyłkowy. Pod pewną, a zarazem delikatną ręką Roberta Kružíka wybrzmiały nie tylko oczywiste aluzje do Wagnera i Liszta, lecz i niespodziewanie wyrafinowane, nowatorskie struktury harmoniczno-barwowe, kojarzone z późniejszą twórczością Dworzaka i Mahlera. Ale do tego potrzeba tak zdyscyplinowanej i czujnie reagującej orkiestry, nie wspominając już o fenomenalnym chórze brneńskiej opery, którego w każdym przedstawieniu nie mogę się nachwalić. W obsadzie solowej, na którą trafiłam miesiąc po premierze, największe wrażenie wywarł na mnie Pavel Švingr w roli Raracha – śpiewak obdarzony basem potężnym, a zarazem niezwykle urodziwym i bardzo muzykalnie prowadzonym. Na tym tle odrobinę zbladł występ dysponującego znacznie mniej wyrazistym głosem Davida Szendiucha w partii Beneša. Bardzo dobrze wypadł za to Roman Hoza – wzruszający i ludzki Vok Vítkovic, zaśpiewany miękkim, dobrze podpartym barytonem z przepiękną średnicą. Niezawodny Peter Berger świetnie sprawił się w tenorowej roli rycerza Jarka – w czym bez wątpienia pomogła mu sopranistka Lenka Máčiková – znakomita aktorsko Katuška o głosie jak żywe srebro. Podobnej swobody scenicznej zabrakło Romanie Kružíkovej, obdarzonej sopranem wystarczająco lekkim i dziewczęcym do partii Hedviki, którą połączy wzajemna miłość z Vokiem; nad interpretacją postaci musi jednak jeszcze popracować. W postać Záviša przekonująco wcieliła się Václava Krejčí Housková, obdarzona pewnym i chłodnym jak stal mezzosopranem, idealnym do tej spodenkowej roli. Na koniec brawa dla tenora Petra Levíčka w charakterystycznej, jakby żywcem wyjętej ze Śpiewaków norymberskich partii Michálka, zarządcy zamku i ojca Katuški.

W przyszłym roku Czarcia ściana zawita do Teatru Narodowego w Pradze, w ujęciu Ondřeja Havelki, pierwszego reżysera, dzięki któremu popłakałam się w operze ze śmiechu. Od tego czasu upłynęło ćwierć wieku i Havelka dorobił się mocnej konkurencji. Jeśli praska produkcja okaże się równie udana, Smetana umrze ze śmiechu w zaświatach.

Lament po Orfeuszu

I tak kończy się tegoroczny Actus Humanus Resurrectio. Jutro o 20.00 we Dworze Artusa ostatni koncert festiwalu – z udziałem dwóch kontratenorów, Tima Meada i Jamesa Halla, oraz Les Musiciens de Saint-Julien pod dyrekcją François Lazarevitcha. Transmisję dla tych, którzy akurat nie w Gdańsku, poprowadzi Klaudia Baranowska w radiowej Dwójce. Przybywajcie tłumnie!

***

W ostatnich miesiącach 1688 roku parlament angielski przeprowadził „chwalebną rewolucję”: odsunął od tronu Jakuba II i tym samym definitywnie rozprawił się z dynastią Stuartów. John Dryden, dwadzieścia lat wcześniej mianowany pierwszym oficjalnym Poetą-Laureatem, wypadł z łask dworu i stracił swój urząd. Szybko pogodził się z ujmą na honorze i w gruncie rzeczy odetchnął z ulgą. Zwolniony z obowiązku celebrowania mową wiązaną wszelkich królewskich rocznic i zwycięstw militarnych, zajął się tym, co lubił najbardziej: tłumaczeniem Horacego, Owidiusza, Lukrecjusza i Juwenalisa. Pięć lat później zabrał się za przekład dzieł wszystkich Wergiliusza, publikując kolejne owoce swojej pracy translatorskiej w subskrypcji, która ostatecznie przyniosła mu zysk w zawrotnej wysokości 1400 funtów szterlingów.

Miał już za sobą dekady doświadczeń w tej sztuce. W 1683 roku, w cytowanej dziś przez wszystkich teoretyków przedmowie do Listów Owidiusza, snuł rozważania nad rozmaitymi modelami przekładu poetyckiego: „Pierwszym jest metafraza, czyli kiedy się autora słowo za słowem, wers za wersem, z jednego języka na drugi przekłada. (…) Drugi sposób to parafraza lub przekład swobodny, gdzie tłumacz trzyma autora wciąż na widoku, by go nigdy nie stracić, ale nie tyle za jego słowami podąża, ile za sensem, a i ten, przyznać wypada, wzmocniony zostaje, choć nie zmieniony. (…) Trzeci sposób to imitacja, gdzie tłumacz (jeżeli tu jeszcze zachowuje to miano) taką przyznaje sobie wolność, iż od słów i sensu nie tylko odbiega, ale porzuca jedno i drugie tam, gdzie widzi taką możliwość, i jedynie ogólne czerpiąc z oryginału podpowiedzi, dowolne czyni wariacje” (cytat za tłumaczeniem Zofii Ziemann).

Godfrey Kneller: portret Johna Drydena, 1693. Ze zbiorów National Portrait Gallery w Londynie

Chodziły słuchy, że poza ukochaną sztuką przekładu Poeta-Laureat robił wszystko dla pieniędzy. Gdyby wziąć te słowa na wiarę, trzeba by było też uznać, że Dryden został najwybitniejszym angielskim dramatopisarzem epoki wyłącznie z chciwości. Że wdawał się w literackie spory tylko po to, by tym szybciej wypełnić sakiewkę. Że wychwalał muzyczny talent Henry’ego Purcella jedynie przez wzgląd na własne korzyści. A przecież to wszystko nieprawda. Dryden współpracował z Purcellem wielokrotnie. To im właśnie zawdzięczamy Króla Artura, bodaj największe arcydzieło specyficznie angielskiej dramatic opera, zwanej też semi-operą. To owocem ich wspólnego geniuszu jest Music for a while, mroczny pean na cześć potęgi muzyki z maski w III akcie tragedii Oedipus, luźno opartej na sztuce Sofoklesa. Dryden podziwiał brytyjskiego Orfeusza przede wszystkim za to, że jego twórczość nie naruszała przekazu słowa, tworzyła dlań przestrzeń odrębną, w którym tekst mógł wzajemnie dopełniać się z muzyką – na podobnej zasadzie, na jakiej język źródłowy dopełnia się w wybitnych przekładach z językiem docelowym: dowolne czyniąc wariacje, nie przestając jednak podążać za sensem.

Ich współpraca nie zawsze przebiegała gładko. Obaj jednak zdawali sobie sprawę, że działają poniekąd w próżni, próbując stworzyć angielski ekwiwalent formy, która zdążyła już okrzepnąć w innych częściach Europy. „Poezja i malarstwo sięgnęły już w naszym kraju doskonałości”, pisał Dryden do Purcella. „Muzyka wciąż jest w powijakach. Uczy się włoskiego, który jest dla niej największym mistrzem, czerpie też nieco z francuszczyzny, niosącej aurę świeżości i powabu. Anglia jest jednak dalej od słońca i przyjdzie nam odrobinę dłużej poczekać, aż owoc dojrzeje”.

Strona tytułowa An Ode on the Death of Mr Henry Purcell

Nie zdążył dojrzeć. Zwiądł wraz z przedwczesną śmiercią Purcella, choć kompozytor zostawił potomnym bogaty materiał do naśladowania – Dydonę i Eneasza, kilka semi-oper, nie tylko do tekstów Drydena, muzykę do kilkudziesięciu sztuk dramatycznych. Ostateczny cios raczkującej formie zadała ustawa licencyjna z 1737 roku, wprowadzająca skuteczną cenzurę „wszelkich interludiów, tragedii, komedii, oper, fars i innych widowisk teatralnych”.

Zanim jednak do tego doszło, Anglia pogrążyła się w żałobie po Purcellu. Muzyczne elegie na jego śmierć wyszły spod pióra wielu prominentnych twórców, między innymi Jeremiaha Clarke’a i Gottfrieda Fingera. Najintymniejszy, a zarazem najgłębiej przemyślany hołd złożyli mu jednak Dryden oraz John Blow, nauczyciel i bliski przyjaciel kompozytora – w postaci An Ode on the Death of Mr. Henry Purcell na dwa kontratenory (co w ówczesnej praktyce wykonawczej oznaczało zapewne dwa wysokie tenory), dwa „żałobne” flety proste i basso continuo.

Trudno doprawdy rozstrzygnąć, co w tym utworze wzbudza większy podziw: deklamacyjne partie solowe oraz pełne ekspresji duety, prowadzone przez Blowa w wyrafinowanym kontrapunkcie na tle oszczędnego akompaniamentu, czy wiersz Drydena, w którym poeta opisał Purcella słowną imitacją jego technik kompozytorskich. W każdym wersie pojawia się inny schemat metrum, typowy dla klasycznej poezji pentametr jambiczny przeplata się swobodnie z dymetrem i trymetrem. Równie nieregularny jest układ rymów: w kilku wersach występują też rymy wewnętrzne. Zdarzają się melodyjne powtórzenia („and listening and silent, and silent and listening, and listening and silent”), skądinąd brawurowo wykorzystane przez Blowa na planie harmonicznym, o ile twórcy nie współpracowali ze sobą ściśle od początku prac nad utworem.

François Lazarevitch. Fot. Sandrine Expilly

Ostatnie dwa wiersze ody brzmią jednak dziwnie proroczo. Skoro bogom wystarczą Purcellowskie ballady i nic nie wskazuje, by chcieli zmienić zdanie w tej kwestii, być może Dryden przewidział, że ścięta mrozem siewka angielskiej opery wyda dojrzałe owoce dopiero w czasach Brittena.

Accende lumen sensibus

Drodzy moi, jeśli dobrze liczę, spotykamy się na tej stronie przed Wielkanocą po raz dwunasty. Wiosna już przyszła, nowy świat się wciąż rodzi, więc daruję sobie napomnienia, ile od nas zależy, żeby okazał się mniej przerażający, niż teraz nam się wydaje. Jedno jest pewne – na zmierzch opery się nie zanosi i muzyka wciąż jest potrzebna. Cieszmy się nią jak dzieci i nie zaniedbujmy innych radości. Sezon upiorny zaplanowany co najmniej do końca listopada, a w ostatnich dniach udało mi się do niego dołożyć kilka wydarzeń niespodzianych, którymi wkrótce się z Państwem podzielę. Tymczasem dzielę się wielkanocnym jajkiem, a właściwie kraszanką, ozdobioną starym bałkańskim sposobem żywymi listkami ziół, które odciskają na skorupkach wzór równie barwny i zaskakujący, jak najpiękniej zaśpiewana aria da capo. Serca wyzwólmy z więzów nicości, jak powiedział Goethe, a ja powtórzę za nim, życząc Państwu tyle dobrego, ile Państwo sami sobie życzą. I przy okazji dziękując za całe dobro, jakim obdarzyli mnie moi Czytelnicy.